روش شناسي تحقيق
روش شناسي از مهم ترين بخش‏هاي هر تحقيقي به شمار مي‏روند،چرا که اساس و مبناي پايايي و روايي مجموعه‏ي تحقيق،تاحد زيادي به اين بخش وابسته است.به همين خاطر کوشش شده در انتخاب روش و ابزار پژوهش و نمونه‏ي مورد بررسي دقت زيادي اعمال شود.
جامعه‏ي آماري و نمونه‏ي مورد مطالعه
جامعه ي آماري پژوهش فوق با توجه به اهميت موضوع و ساختار سوالات کليه ي دانشجويان کرد مشغول به تحصيل در دانشگاه هاي مهاباد وسليمانيه در سال1384(2005)مي باشد.نمونه ي مورد مطالعه نيز با توجه به تعداد پرسشگران و زمان مورد نظر براي مطالعه (رفيع پور،1378: 69) و به تفکيک جنس و رشته ي تحصيلي به 120 نفر محدود مي شود.افراد نمونه در مهاباد در دو رشته‏ي كامپيوتر و حقوق(دانشگاه آزاد واحد مهاباد) و در سليمانيه در دو رشته‏ي كامپيوتر و زبان(دانشگاه سليمانيه) به تحصيل اشتغال داشته‏اند.رشته‏هاي مورد نظر در مهاباد بر اساس روش نمونه‏گيري احتمالي انتخاب شده‏اند و سعي شده در سليمانيه نيز در همان رشته‏ها با دانشجويان مصاحبه شود.با توجه به همكاري گسترده‏ي “سيروان قادر” در دانشكده‏ي زبان و آشنايي با دانشجويان ،رشته‏ي حقوق در سليمانيه به زبان تغيير يافته است. اين افراد به شيوه‏ي تصادفي انتخاب شده‏اند.قبلا در 18-12 تيرماه در مهاباد با 8 نفر از نخبگان اقتصادي و12 نفر از دانشجويان مصاحبه‏ي عميق به عمل آمده است.در سليمانيه نيز با 6 نفر از نخبگان سياسي و 8 نفر از دانشجويان مصاحبه‏ي عميق به عمل آمده است(تذکر اين نکته ضروري است که پرسشنامه مصاحبه اي در سليمانيه ،روش مرسومي نبوده و بيشتر مصاحبه عميق کاربرد دارد) .
متغيرهاي تحقيق
متغير وابسته: نابرابري اجتماعي
در اين تحقيق فضاي مفهومي متغير وابسته‏ي تحقيق بر اساس سه شاخص درآمد، تحصيلات و شغل مورد سنجش قرار مي‏گيرد: “وابستگي قشري بر اساس سه معرف درآمد، تحصيلات و شغل سنجيده مي‏شود” (رفيع‏پور، 1382: 34). با وجود اين، اين نكته را بايد متذكر شد كه انسانها بيشتر ارزيابي شان را بر اساس دارايي اقتصادي فرد انجام مي‏دهند.براي جلوگيري از همپوشاني متغيرهاي مستقل و وابسته متغير نابرابري را به سه بخش نابرابري اقتصادي،اجتماعي و سياسي تفکيک نموده ايم.هر يک از اين ابعاد سه گانه از نظر تحليلي داراي نابرابري خاص خود مي باشند ،حال آنکه در واقعيت اجتماعي ،با يکديگر تلفيق شده ،نظام حقيقي و واقعي نابرابري اجتماعي را پديد مي آورند. نابرابري در وضعيت اقتصادي بر اساس شاخص هاي در آمد ، مساحت منزل مسكوني ، ماشين ، كامپيوتر ، دوربين عسكبرداري ، دوربين فيلم برداري ، موبايل ،ماشين ، دسترسي به آموزش فني و عالي ، حضور در فعاليت‏هاي تجاري ، حضور در موقعيت‏هاي رسمي سنجش مي شود.نابرابري در وضعيت سياسي بر اساس شاخص هاي فعاليت حزبي ، دسترسي به موقعيت‏هاي قدرت سياسي ملي و يا منطقه‏اي ، دسترسي به مشاغل ارتش و خدمت در پليس ، حق رأي دادن و حق عملي حمايت قانوني برابر مورد ارزيابي قرار گرفته است.نابرابري در وضعيت اجتماعي جهت جلوگيري از همپوشاني متغيرها در رابطه با موقعيت شغلي به غير از آن بر اساس تحصيلات ، موسيقي ،ورزش و تسلط بر زبان مادري سنجش شده است.
متغيرهاي مستقل
در اين بررسي درآمد، آموزش، شغل، جنسيت، وابستگي حزبي، سرمايه اقتصادي ـ فرهنگي و رابطه با حكومت و در وضعيت استعماري بودن جامعه ،متغيرهاي مستقل به شمار مي‏روند. درآمد، آموزش و شغل هر كدام بخشي از فضاي مفهومي متغير وابسته را نيز به خود اختصاص داده‏اند.

جدول 1-3 : متغيرهاي مستقل تأثيرگذار بر نابرابري اجتماعي
متغيرها (عوامل)نظريه پردازانمالكيت) شامل ثروت و دارائي)
تحصيل (آموزش)
شغل(پايگاه اجتماعي)
جنسيت
وابستگي حزبي
سرمايه اقتصادي ـ فرهنگي
رابطه با حكومت
در وضعيت استعماري بودن جامعهماركسيست‏ها و وبري‏ها
پاركين، وبر، لنسكي
لنسكي، پاركين، بورديو
لنسکي،پارکين
وبر
بورديو
بورديو، پاركين
بيشکچيعملياتي كردن متغيرها
رابطه با حكومت:
– شغل و مناصب مهم اداري مانند استانداري، فرمانداري، مدير كل صدا و سيما و . . .
– تسهيلات و اعتبارات و بودجه‏هاي اختصاصي كشوري و استاني
– شركت در انتخابات
سرمايه‏ي فرهنگي
– ورزش
– موسيقي
– زبان – تسلط بر زبان مادري
– تسلط بر زبان‏هاي ديگر
سرمايه‏ي اقتصادي
– درآمد
– مساحت منزل مسكوني
– ماشين
– كامپيوتر
– دوربين عسكبرداري
– دوربين فيلم برداري
– موبايل
– واكمن
تمايزات سياسي
– دسترسي به موقعيت‏هاي قدرت سياسي ملي و يا منطقه‏اي
– دسترسي به مشاغل ارتش و خدمت در پليس
– حق رأي دادن
– حق عملي حمايت قانوني برابر
شاخص‏ها بر گرفته از (تدگار،1381: 400).
نابرابري‏ درآمد
– نابرابري در دارايي
– دسترسي به آموزش فني و عالي
– حضور در فعاليت‏هاي تجاري
– حضور در موقعيت‏هاي رسمي
شاخص‏ها بر گرفته از (تدگار،1381: 400).
زبان
– زبان چندم
– تسلط بر چندين زبان
– زبان گونه والا و پست
– دو زبان گونگي
وضعيت استعماري
– جايگاه اجتماعي پايين
– ميليتاريزم
– سركوب شديد
– ترور حكومتي
نابرابري در وضعيت اجتماعي
– تحصيلات
– موسيقي
– ورزش
– تسلط بر زبان مادري
نابرابري اجتماعي
– نابرابري در وضعيت اقتصادي(سرمايه اقتصادي)
– نابرابري در وضعيت اجتماعي(سرمايه اجتماعي)
– نابرابري در وضعيت سياسي.
تكنيك‏هاي جمع آوري اطلاعات
روش‏هاي مقايسه‏اي، روش هاي خاص مبتني بر مقايسه دو يا چند جامعه و حتي دو يا چند فرد است كه موضوع مقايسه‏اند. علاوه بر اين مقايسه مي‏تواند بين ويژگي‏هاي خاص گروه يا جامعه يا فرد، در زمان‏هاي مختلف صورت گيرد. در قرن نوزدهم، متفكران اجتماعي همچون دوركيم، ويكو، منتسكيو و . . . بدين روش تمسك جستند و با آن پديده‏هاي اجتماعي را در سطح كلان مورد مقايسه قرار دادند (ساروخاني، 1378: 81-177). كنت، دوركيم، ماركس و وبر، هر كدام روش‏هاي مقايسه‏اي را به كار برده‏اند. ماركس جوامع فئودالي، سرمايه‏داري، شرق و غرب و . . . را از حيث رابطه با ابزار توليد و وبر مذاهب و اديان را در رابطه با سرمايه‏داري مورد مطالعه قرار داده‏اند. وبر معتقد است كه عواملي مانند رياضت گرايي در كالونيسم وجود دارد كه باعث رشد سرمايه‏داري شده است و ميزان مصرف كالاهاي تجملي را محدود كرده است (وبر، 1374: 147).
به زعم دوركيم، مقايسه در صورتي مي‏تواند به اثبات امري انجامد كه عامل زماني را كه مخل است، حذف كنيم. در جامعه‏شناسي روش مقايسه يا آزمايش غيرمستقيم روش حجت‏آوري است، و در ميان صور مختلف روش مقايسه، روش تغييرات متقارن عالي‏ترين وسيله تحقيق در جامعه‏شناسي است (دوركيم، 1373: 147). همچنين، جامعه شناسي مقايسه‏اي، خود جامعه شناسي محسوب مي‏شود. ميلز نيز جامعه شناسي را در اصل تاريخي و تطبيقي مي داند و به همين دليل نسبت به جامعه شناساني که جامعه شناسي را به صورتي مصنوعي و مبالغه آميز تقسيم و مثله مي کنند ،بسيار خشمگين بود(ميلز،1381: 11).
ليپست (1381: 82) نيز معتقد است كه بنيان روش جامعه‏شناسي بر پايه روش‏هاي مقايسه‏اي قرار دارد. “همچنان كه جامعه‏شناسي در نگرش و تحقيق، بيشتر از روش مقايسه‏اي سود مي‏جويد، ما احتمالاً در آينده شاهد تلاش‏هايي براي مرتبط ساختن تحليل طبقاتي ملل خاص با واقعيات قشربندي جهاني خواهيم بود.” بررسي مقايسه‏اي نابرابري اجتماعي در كردستان ايران و عراق كه تحت سلطه دو نظام متفاوت‏اند، مي‏تواند گامي در اين راستا باشد.
بورديو نيز معتقد است كه از اهداف اوليه‏اش مقايسه اجزاء اصلي جوامع بوده است. جامعه‏شناسي نيز بايد براي شناخت عمومي و جهاني اين روش را به كار گيرد (بورديو، 1381: 45). ژان ايوتروپو (حسيني، 1377: 160) نيز بر اين باور است كه يكي از مشكلات عمده جامعه‏شناسي كنوني فرانسه، ضعف تحقيقات مقايسه‏اي است، در حالي كه بررسي‏هاي مقايسه‏اي جامعه‏شناسي، نقطه آغازين جامعه‏شناسي مي‏باشد.
با توجه به اهميت بررسي مقايسه‏اي در جامعه‏شناسي، كارها در اين چارچوب صورت مي‏گيرد. اما بررسي مقايسه‏اي چه مزيتي است كه تمامي كلاسيك‏هاي جامعه‏شناسي و به نوعي اكثر جامعه‏شناسان متأخر بر آن اصرار ورزيده‏اند. بررسي مقايسه‏اي و مقايسه داده‏ها فوايدي بدين شرح دارد:
1- اول آنكه موجبات تبلور واقعيت را فراهم مي‏سازند.
2- تعميم‏بخشي و استنتاجهاي علي را تسهيل مي‏كند.
3- كشف و استخراج ساخت ها جز با مقايسه امكان پذير نيست (ساروخاني، 1378: 190).
تكنيك‏هاي مورد استفاده در اين تحقيق تركيبي از روشهاي كمي و كيفي خواهد بود. به سه دليل صرفا از روش‏هاي پوزيتيويستي استفاده به عمل نمي‏آيد:
1- از جهت تحليلي نمي‏توان دانش مبتني بر عقل سليم انسانها را درباره ساختارهاي اجتماعي كنار گذاشت، به اين اميد واهي كه ديدگاهي عيني به دست آيد.
2- از جهت روش شناسي؛ بايد دانست كه منطق آماري و روش تجربي هميشه براي بررسي جهان مبتني بر برهم ذهني (بين الاذهاني) مناسب نيست. روش‏هاي نمونه‏گيري تصادفي و كاربرد گروه‏هاي كنترل از منطقي سرچشمه مي‏گيرد كه در مورد جهان پسا اثباتگرايي لزوماً به كار بستني نيست.
3- از جهت علمي: از آنجا كه با جهان بين الاذهاني سر و كار داريم، خط مشي‏هاي دخالت‏گرانه مبتني بر الگوي تغيير ناشي از محرك ـ واكنش، چه از نظر تحليلي و چه از نظر سياسي پذيرفتني نيستند. از همين روي ديگر نمي‏توانيم تصويري از متخصصان عيني را بپذيريم كه متغيرهايي را براي توليد پيامدهاي بهتر و قابل قبول براي تحقيق عملي مي‏سازند (سيلورمن، 1379: 2-1). به علاوه محبوبيت روش‏هاي كمي به موازات فتور در تحقيق آماري پس از سال 1965، آغاز به كاهش نموده است. برخلاف متخصصان ديگر، مانند روان شناسان، اقتصاددانان، پزشكان و مديران كه گرايش داشتند، هر تحقيقي را كه مبتني بر شمارش نباشد رد كنند، جامعه‏شناسان پس از تاريخ ياد شده، اگر ديده مي‏شدند كه دارند آزمون‏هاي آماري انجام مي‏دهند، احساس دستپاچگي مي‏كردند (سيلورمن، 1379: 19).
با وجود همه‏ي موارد فوق، مهم‏ترين دليل ما براي استفاده از روش‏هاي كيفي نيز اين است كه 1) پرسش‏هاي ما در زمينه‏ي كشفي جديد مطرح شده‏اند:‏ “ترديدي نيست كه چون پرسش در زمينه كشفي جديد مطرح شود، مناسب ترين راه اين است كه آن را از طريق تحقيق كيفي انجام داد” (مارشال و راس من، 1377: 44). 2)روش هاي مصاحبه و مشاهده1 مرتبط با پارادايم تعريف اجتماعي اند که چارچوب مفهومي ما در بطن آن قابل ارزيابي است.
در اين تحقيق روش‏هاي اصلي كه براي جمع‏آوري اطلاعات به كار مي‏برند عبارتند از:
1- مشاركت در تحقيق، 2- مشاهده مستقيم، 3- مصاحبه عميق، 4- بررسي اسناد و مدارك. با توجه به اينكه انتخاب يك روش يا تكنيك خاص همواره بستگي به شرايط (توانايي‏هاي شخص محقق و امكانات او مانند پرسشگر توانا، جامعه مورد مطالعه و محدوديت‏هاي آن . . .) دارد (رفيع‏پور، 1382: 18-17)؛ به طور اساسي از روش‏ها‏ي مصاحبه استاندارديزه ،مصاحبه‏ي عميق و مشاهده استفاده به عمل مي آوريم.
دلائل ديگري نيز مي‏توان براي كاربرد روشهاي مصاحبه ارائه داد. به گفته دنزين “برخلاف تحقيق اجتماعي آماري، مشاهده‏گر مشاركت كننده در ميدان تحقيقش گرفتار پيشداوريهاي راجع به ماهيت مسئله تحقيق، وسايل انعطاف ناپذير گردآوري داده‏ها و فرضيه‏ها نيست.” (سيلورمن، 1379: 144). مسئله‏ي پيش داوري و تبعات آن در كردستان همواره حائز اهميت است. با توجه به تداوم جنگ‏هاي خانمانسوز، عشيره‏اي و بعد از آن حاكم بودن نگاه امنيتي در كردستان و ميليتاره نمودن آن همواره تحقيق با مشكل روبرو بوده است. لذا براي پوشش اين مشكلات محقق بايد، روابط دوستانه و نزديكي با پاسخگويان داشته باشد؛ در غير اينصورت اطلاعات بدست آمده قابليت اعتماد نخواهند داشت. در كردستان عراق نيز هم اكنون سايه احزاب مشهود است و كم و بيش بر اين جريانات تأثير مي‏گذارد. لذا براي غلبه بر سوگيري‏هاي ناشي از وجود احزاب و نگاه‏هاي امنيتي، از روش مصاحبه، استفاده مي‏شود.
مسئله‏ي ديگر به محدوديت زماني، امكانات مالي و پرسشگران مجرب بر مي‏گردد. اكثر محققان وجود پرسشنامه و كاربرد آن را در تحقيقات اجتماعي در ايران (مانند رفيع‏پور، 1382: 44) نقد كرده‏اند. كسب اطلاعات لازم و جالب در زمينه‏ي مورد نظر به مدت زمات طولاني‏تري نياز دارد و در اين فاصله با استفاده از مصاحبه مي‏توان اطلاعات بيشتري بدست آورد.
به علاوه در مهاباد، بعد از ترور “شوانه” در 18 تير امسال، فضاي مهاباد حالت نظامي به خود گرفته و حكومت نظامي حاكم است. در اين فضا، مصاحبه كارآيي بيشتري دارد؛ به ويژه در هنگام پيدا كردن علل پديده‏ها (سرمد، 1379: 149)، ضرورت استفاده از مصاحبه بيشتر مي‏شود. هدف اصلي در بحث نابرابري اجتماعي، يافتن علل مسئله بوده و در اين تحقيق نيز كار ما بر اساس آن انجام گرفته است.
همچنين در گروه‏هايي كه مقايسه آنها (رفيع‏پور، 1378: 296) مد نظر است، مصاحبه كاربرد بهتري دارد. در اين تحقيق نيز مقايسه مبناي كار بوده و دو جامعه مهاباد و سيليمانيه زمينه تحقيق هستند.
تکنيک هاي تجزيه و تحليل اطلاعات
تمامي سوالات پرسشنامه وارد کامپيوتر شده و آماره هاي مورد نظر تفسير شده‏اند.نرم افزار مورد استفاده جهت انجام کارهاي مورد نظر spss/pc مي باشد که مخفف بسته ي نرم افزاري علوم اجتماعي(Statistical Package for Social Science) است.اين نرم افزار مجموعه اي از برنامه هايي است که براي ذخيره سازي ،تبديل داده ها و انجام تحليل هاي آماري بر مبناي داده هاي وارد شده به سيستم به کار مي رود(ساعي،1377: 52).در آغاز فراواني اکثر گويه ها گرفته شده و آنگاه آماره هاي مرتبط مرتبط با سطوح سنجش هر متغير تفسير شده اند.در سطح بالاتر روابط بين متغيرها در جدول دوبعدي ،آماره، Kendall’s tau-bوV کرامر و آنگاه تحليل رگرسيوني چندمتغيره آمده است.آلفاي حاصل از روابط بين گويه ها و شاخص هاي متغيرهاي مستقل و وابسته در همه موارد بيشتر از 6% بوده که قابل قبول است.
1 – هرچند که تعريف گرايان اجتماعي نيز از روش پرسشنامه مصاحبه اي استفاده مي کنند ،اما بيشتر از انگاره هاي ديگر از روش مشاهده سود مي جويند(ريتزر،1377: 6-635).کاربرد اين روش براي مقايسه بهتر صورت گرفته است.
—————
————————————————————
—————
————————————————————
بررسي مقايسه اي نابرابري اجتماعي در کردستان ايران و عراق با تاکيد بر شهرهاي مهاباد و سليمانيه
فصل سوم : روش شناسي تحقيق
66
65



قیمت: تومان


پاسخ دهید