00

به نام خداوند جان و خرد
مجله آموزش پرستاري
فصلنامه علمي – پژوهشي انجمن علمي پرستاري ايران
دوره سوم – شماره 3 (پياپي 9) – پاييز 1393

صاحب امتياز: انجمن علمي پرستاري ايران
مدير مسؤول و سردبير: دكتر فاطمه الحاني
مدي ر اجرايي: دكتر آذر طل
شماره پروانه انتشار وزارت ارشاد اسلامي: 4823/94 مورخ 20/2/91
شماره استاندارد بين المللي: 2322-3812
شماره بين المللي نشريه الكترونيكي: 4428-2322 e-ISSN

شوراي نويسندگان (به ترتيب حروف الفبا):
دكتر محمد اسماعيلپور بندبني، استاديار دانشكده پرستاري و پيراپزشكي گيلان
دكتر فاطمه الحاني، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر منير انوشه، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر زهره پارسا يكتا، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر حميد پيروي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر محمدعلي چراغي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر محمدعلي حسيني، دانشيار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر سيده فاطمه حق دوست اسكويي، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر محمدرضا حيدري، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر ناهيد دهقاننيري، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر ناهيد رژه، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر سادات سيدباقر مداح، استاديار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر نعيمه سيدفاطمي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر آذر طل، دكتراي آموزش بهداشت و ارتقاي سلامت دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر عباس عبادي، دانشيار دانشكده پرستاري دانشگاه علوم پزشكي بقيهاﷲ
دكتر عباس عباسزاده، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
دكتر شهرزاد غياثونديان، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر علي فخرموحدي، استاديار دانشكده پرستاري و پيراپزشكي سمنان
دكتر مسعود فلاحي خشكناب، دانشيار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر انوشيروان كاظم نژاد، استاد گروه آمار زيستي دانشگاه تربيت مدرس
دكتر عيسي محمدي، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر ندا مهرداد، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر حسن ناوي پور، استاديار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر عليرضا نيكبخت نصرآبادي، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجتبي ويسمرادي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجيده هروي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر فريده يغمايي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي

ويراستار انگليسي: دكتر مجتبي ويس مرادي – عليرضا قريب
ويراستار فارسي: دكتر فاطمه الحاني
حروفچيني و صفحه آرايي: فرشته حيدري
طراح جلد: اصغر سوراني
ناشر: انجمن علمي پرستاري ايران
نشاني: تهران – ميدان توحيد – دانشكده پرستاري و مامايي تهران
كدپستي: 1419733171، صندوق پستي: 398/14195، تلفن و نمابر: 66592535
e-mail: [email protected] , Website: http://jne.ir

آموزش پرستاري دوره 3 شماره 3 (پياپي 9) پاييز 1393، 58-50 مقايسه مؤلفه ه اي روان شناختي كيفيت زندگي مرتبط با سلامت در پرستاران شيفت ثابت و متغير

منصور بيرامي1، يزدان موحدي2، اصغر عبهري3

چكيده

مقدمه: كار شيفتي پيامدهاي فيزيولوژيك و روانشناختي زيادي را به دنبـال دارد و مـي توانـد عـوارض متعـدد را بـرايپرستاران در پي داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف مقايسه مؤلفههاي روانشناختي كيفيت زندگي مرتبط با سلامت در پرستارانبا شيفت كاري متغير و پرستاران با شيفت كاري ثابت انجام شد.
روش: پژوهش حاضر از نوع طرح هاي مقطعي- مقايس ه اي بود. جامعه آماري مورد مطالعه در اين تحقيـق شـامل كليـه پرستاران بيمارستانهاي شهر تبريز در سال 1392 بودند كه به صورت تصادفي ساده انتخاب شدند و تعداد نمونه در اين تحقيـق80 نفر براي هر گروه برآورد شد. جهت جم عآوري اطلاعات از دو پرسشنامه اطلاعات دموگرافيـگ و مؤلفـههـ اي روانشـناختي كيفيت زندگي استفاده شد.
يافتهها: اطلاعات جمعآوري شده به كمك روشهاي آماري توصـيفي ميـانگين و انحـراف معيـار و روش هـا ي آمـارياستنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند. نتايج نشان داد كه در مؤلفههاي محدوديت ايفاي نقش به دلايل عاطفي، شـادابي ونشاط و سلامت روان بين دو گروه تفاوت معناداري وجود داشـت (01/0<p)؛ امـا در عملكـرد اجتمـاعي بـين دو گـروه تفـاوتمعناداري پيدا نشد (05/0>p).
نتيجهگيري: نتايج نشان داد كه پرسـتاران بـا شـيفت كـاري ثابـت ميـزان كيفيـت زنـدگي بهتـري را در مؤلفـههـ اي روانشناختي نسبت به پرستاران با شيفت كاري متغير گزارش كردند و اين امر تلويحات مهمي را براي مـس ؤولين ذيـربط در پـيدارد.

كليد واژه ها: خواب، فيزيولوژي، شغل، پرستار

تاريخ دريافت: 1/2/1393 تاريخ پذيرش: 1/7/1393

– استاد گروه روان شناسي، دانشگاه تبريز، تبريز، ايران
– دانشجوي دكتراي تخصصي علوم اعصاب شناختي، دانشگاه تبريز، تبريز، ايران (نويسنده مسؤول)
[email protected] :پست الكترونيكي
– كارشناس ارشد روان شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد تبريز، تبريز، ايران
مقدمه

يكي از مهمترين حوز ههاي توسعه پايـدار سـلامتيدر جوامع بشري، بخش بهداشت و درمان است كه ارتبـاطمستقيمي با سلامت انسا نها دارد و وظيفه خطيـر حفـظ واعـاده سـلامتي را بـه جامعـه انـساني بـه عهـده دارد. در سازمانهاي رقابتي امروز، فقط سازمانهايي قادر به ادامـهحيات هستند كه كارآيي خود را ارتقا دهند. لـذا لازم اسـتبيمارستان، به عنوان يكي از ايـن نـوع سـازمانهـ ا جهـتارتقاي كارآيي خود، وضعيت سـلامت روانـي كاركنـان بـهويژه كـادر پرسـتاري را مـورد توجـه قـرار دهـد. در واقـعسلامت رواني عبارت است از رفتار موزون و هماهنـگ بـاجامعه، شناخت و پذيرش واقعي تهـ اي اجتمـاعي و قـدرتسازگاري با آنهـا و ارضـاي نيازهـاي خويـشتن بـه طـورمتعادل (1). با پيشرفت صنعت، كار شاغلين نيز به صـورتنوبت كاري در حال افزايش است. از پيامدهاي مهم نوبـتكار مي توان بـه كـاهش هوشـياري و توجـه در طـول روزاشاره كرد . به دنبال كاهش توجه و هوشياري طي فعاليـتروزانه، خسارات و صدمات مـالي و جـاني زيـادي از جملـهصدمات جاني در حين كار در كارخانهها، تصا دفات جاد هاي و كاهش كيفيت توليدات بـه بـار مـي آيـد (2). مـشكلاتمربوط به سلامت نوبت كاران دليل شايعي براي رها كردنكار در اين گونه افراد مي باشد. در يك مطالعـه نـشان دادهشد كه بيش از نيمـي از نوبـت كـاران بـه دليـل شـكاياتجسماني در ابتداي امر، كار خود را رها كرده و بـراي حـلمشكلات خود به درمان دارويي روي آوردند (3).
كار شـيفتي و چرخـشي موجـب اخـتلال در چرخـهخواب و بيـداري مـي شـود كـه پيامـدهاي فيزيولوژيـك وروانشناختي زيادي را به دنبال دارد. هنگامي كـه سيـستمسازگاري بدن دچار اختلال مي گردد چرخه روزانه گسيختهمي شود، بدن متحمل تغييرات مهمي مي گـردد و خـواب رادچار اشكال مي كند كه اكثريت شب كاران از آن شـكايتدارند. آنان در طي روز نيـز بـه دليـل روشـنايي و وظـايف روزمـره در خانـه قـادر بـه خوابيـدن نيـستند و اخـتلالات گوارشي، قلبي، مشكلات زناشويي و تند مزاجي را گـزارشمي كنند (4).
گزمن گزارش داد كه كـار شـيفتي امـري ضـرورياست، اما براي آنان كه اشتغال بـه ايـن نـوع كارهـا دارنـدضررهايي به دنبال دارد. افرادي كه در نوبتهـ اي عـصر و شب (متغير) كار مي كنند بيشتر از پرسـتاران روزكـار دچـارامراض مختلف مي شوند، زيرا ساعات كاري غيرمعمول بـرريتم فيزيولوژيكي شان و جسم و روان آنها اثر مي گـذارد .
هرچند كه امروزه نوبت كاري امري ضروري است اما برايآنهايي كه مشغول به اين نوع كارها هستند ضـررهايي رابه دنبال دارد. افرادي كه در نوبتهاي عـصر و شـب كـارمي كنند بيشتر از روزكاران دچار امراض مختلف مـي شـوندزيرا ساعات كار غيرمعمول بـر ريـتم فيزيولـوژيكي شـان وجسم و روان آن ها اثر مي گذارد (5).
شواهدي وجود دارد كه نشان مي دهد نوبـت كـاري باعث اختلالات ي در چرخه طبيعي بدن مي شود. بـ ه عنـوانمثال نوبت كاري مي تواند موجب به هم خـوردگي مـزاج وسوء تغذ يه شـود . بـه نـسبت سـاير بخـش هـاي اسـتخدامعمومي در صد بيشتري از كارمندان سرو يس هاي بهداشت ي شيفت كار يا شب كار هستند . بيمارستانهـا كـ ه ب يـشترين ميزان اسـتخدام در زمينـه مراقبـت هـاي بهداشـتي دارنـدكارمندان شب كار بيشتري به نسبت بقيه صنا يع اسـتخداممي كنند. پرستاران بزرگتر ين گروه مراقبت هـاي بهداشـتي هستند و نيز بزرگتر ين گروهي هستند كه شب كار مي كنند (6). يك مطالعـه سـي ماهـه روي شـيفت كـاري، توسـطانستيتو مل ي امن يت و بهداشت شـغلي انجـام شـد. در ا يـن بررسـي، بـه وسـيله پرسـشنامه 1200 نفـر از پرسـتاران و 1200 نفر از پردازشگران غذا را بـه منظـور ارز يـابي نتـا يج بهداشتي ش يفت كاري در نظر گرفتند. آنهـا دريافتنـد كـه پرستاران دارا ي ش يفت چرخش ي زمان بيماري ب يـشتري بـهنسبت پرستاران با شيفت ثابت دارند. همچنين پرستاران بـاشيفت چرخش ي دلا يل شد يدتري بـراي غيبـت از كـ ار بـهنسبت پرستاران با شيفت ثابت دارند (7). در تحق يق د يگـركه برروي 60 دانشجو ي پرسـتاري در طـول 15 مـاه اولشيفت كاري آنها انجام شد نشان داده شد كه ش يفتهاي كاري اثرات ك املاً منفي بـرروي سـلا مت روحـ ي و روانـي آنها گذاشته است (8). همچنين مطالعات فيزيولوژيك نيز از رابطه بين كار ش يفتي و بيمار ي هـاي گوارشـي حما يـ ت مي كنند. مكان يـسم هـاي ف يزيولوژيـك ، شـب كـاري را بـهاختلال عمل كرد س يستم گوارش ي ارتباط ميدهند و ر يـسك بيماري را افزايش مي دهنـد . در مطالعـهاي كـ ه مـارتين وهمكارانش انجام دادند بـه ايـ ن نت يجـه رسـيدند كـ ه كـ ار شيفتي ريسك زخم معده را دو برابر ميكند (9).
نوبت كاري و افرادي كه در نوبـتهـ اي شـب كـارمي كننـد لازم اسـت و اثـرات منفـي شـب كـاري موجـبنخواهد شد كه اين گونه كارها تعطيل شوند و يا مـردم بـهاين گونه مشاغل روي نياورند زيرا كه جوامع بـراي بقـاء وپيشرفت خود به آنها نياز دارند. بيشتر مطالعات انجام شدهبرروي تأثيرات نوبت كـاري بـر حـوادث شـغلي از طريـقخواب آلودگي، كم شدن ميـزان توجـه و تـأثير بـر چرخـهشبانه روزي بوده است. تا جايي كه در يكـي دو دهـه قبـلگفته مي شد كه اطلاعات ما درباره تأثير شيفت كاري متغير در رفتار شغلي، سلامت عـاطفي و جـسمي، فعاليـتهـ اي اجتماعي و زندگي خانوادگي نـاچيز اسـت و نوبـت كـاريهنوز كاملاً مورد توجه قرار نگرفته است و بيشتر اطلاعـاتما در مورد نوبت كاري از طريق پژوهشهـ اي كـشورهاياروپايي است . با وجود تأثيرات منفي شب كاري عـلاوه بـراين كه تعداد شب كاران، كم نشده است بلكه بنا به دلايلگوناگوني بر تعداد شب كاران و تنوع كارهاي شبانه افزودهمي شود و افراد بيشتري متقاضي كار در شيفتهاي عصر وشب مي شوند و خانوادهها نيز به نوعي بنا به شرايط با ايـنپديده كنار مي آيند. با توجه به مباحث نظري فـوق و از آنجا كه تابحال مطالعهاي در زمينه مؤلفههاي روانشـناختي كيفيت زندگي مرتبط با سلامت در پرستاران انجـام نـشدهاست، هدف پژوهش حاضر مقايسه مؤلفه هاي روانشناختي كيفيت زندگي مرتبط با سلامت در پرستاران با شيفتهاي كاري متغير و پرستاران با شيفت هاي كاري ثابت بود.

روش مطالعه

پژوهش حاضر از نوع مطالعات مقطعي- مقايـسهاي ميباشد. جامعه آمار ي ا ين پژوهش، كليه پرستاران شـاغلدر بيمارستانهاي شهر تبريـز در سـال 1392 بودنـد، كـ ه براساس نمون هگيري تصادفي سـاده، انتخـاب شـدند. كـ ل نمونه دربرگ يرنده 160 شر كتكننده (هر گروه 80 نفـر) بـادامنه سني 22 تا 45 سال بودند.
N × t2 × p × q 300 (3,8416) (0,25) 288,12
201168-7814

n =N × d2 + t2 × p × q = 300 (0,0025) (3,8416) (0,25) = 1,71 =168
N: پرستاران 5 بيمارستان دولتي شامل تقريباً 300 نفر
T: درصد خطاي معيار ضريب اطمينان قابل قبول
P: نسبتي از جمعيت فاقد صفت معين
p-1) :q) d: درجه اصمينان
معيارهاي و رود به پژوهش عبارت بودنـد از: متأهـلبودن و حداقل 2 سال قبل ازدواج كرده باشند و مع ي ارهـاي خروج از پژوهش عبارت بودند از: عـدم موافقـت آزمـودنيبـراي شـركت در پـژوهش كـه در ايـن مـورد 17 نفـر از آزمـودني هـا كنـار گذاشـته شـد. منظـور از شـيفت ثابـت پرستاراني بودند كه به صـورت ثابـت در طـي هفتـه فقـطساعات خاصي را به مدت 8 ساعت مشغول به كـار بودنـد،اما پرستاران شيفت متغير آنهايي بودنـد كـه بـه صـورتساعات گردشي مشغول به كار بودند كه آنها نيز 8 ساعتبه كار اشتغال داشتند يعني حداقل سـه شـب در مـاه كـار،علاوه بر شيفتهاي روز يا عصر، تماس با اين نحـوه كـارشامل هيچ تا بيش از 30 سال مي شد.
به منظور انتخاب نمونـه و اجـراي پرسـشنامه هـاي پژوهش، به 5 بيمارستان دولتي شهر تبريز مراجعه شد. بعد از اخـذ موافق ت مـسؤ ولين بيمارس تان هـا جه ت اج راي پرسشنامهها براي رعايت اصـول اخلاقـي، قبـل از اجـراي پرس شنامهه ا، پژوه شگر در م ورد اه داف پ ژوهش ب اپرستاران شاغل در آن بيمارسـتان هـا صـحبت و رضـايت آنها را جلب كـ رده و ب عـد از كـسب رضـايت آگاهانـه بـه سؤالات آنها در زمينه مرتبط با پژوهش طي يـك جلـسهپاسخ داد ه شد . همچنين نرمال بودن مشاهدات بـا آزمـونكالموگراف اسميرنوف بررسي گرديد. ضمن اين كه در اينپژوهش مشاهده گمشده وجود نداشت.
ابزار
الف) پرسشنامه اطلاعات جمعيت شناختي: كه شاملاطلاعاتي همچون سن، جنس، مدت ازدواج، سابقه كاري ومحل خدمت بود.
ب) پرس شنامه مؤلف ه ه اي روانش ناختي كيفي ت زندگي مرتبط با سلامت: ايـن پرسـشنامه بـراي مـصارفيچون كار بـاليني، ارزيـابي سياسـت هـاي بهداشـتي و نيـزتحقيقات و مطالعات جمعيت عمومي كارآيي خـود را ثابـتكرده است . اين مقيـاس در سـال 1992 در كـشور آمريكـاطراحي شد و اعتبـار و پايـايي آن در گـروههـ اي مختلـفبيماران مورد بررسي قرار گرفته است. مفاهيمي كه توسـطاين پرسشنامه سنجيده مي شود، اختصاص به سن، گروه ياسن خاصي ندارد. هدف از طـرح ايـن پرسـشنامه، ارزيـابيحالت سـلامت از وضـعيت جـسماني اسـت. تحليـلهـايروان سنجي نشان داده است كه اين پرسشنامه ابزاري پايـابوده و ضـمن قابليـت كـاربرد در فرهنـگ هـاي مختلـف، توانايي تفكيك بـين گـروههـ اي مختلـف براسـاس سـن، جنس، وضعيت اقتصادي – اجتماعي، ناحيه جغرافيايي و نيز وضعيت باليني را داراست. پرسـشنامه حاضـر داراي چهـارمؤلفه محدوديت ايفاي نقش به دلايل عـاطفي، شـادابي ونشاط، سلامت روان و عملكرد اجتماعي مي باشد. روايـي وپايايي اين پرسشنامه توسط منتظري و همكارانش در سال1384 بررسي شده است، كه در حـد مطلـوب بـوده اسـت
(حداقل ضرايب استاندارد پايايي در محدوده 77/0 تـا 9/0)
(10). همچنـين در پـژوهش حاضـر بـا اسـتفاده از آلفـاي كرونباخ پايايي 81/0 به دست آمد.
روش ها و ابزار تجزيه و تحليل دادهها
بـرا ي تحليـل داده هـاي پـژوهش از شـاخص هـا و روشهاي آمار ي شامل م يـانگين، انحـراف معيـ ار و روشتحليل وار يانس چند متغيري استفاده شد. داد هها حاصـل ازمتغيرهاي مورد مطالعه از طريق نرمافزار SPSS v.19 و با استفاده از روشهاي آمـار توصـيفي و اسـتنباطي مـوردتجزيه و تحليل قرار گرفتند.

يافتهها

براي تجزيه و تحليل دادههاي پژوهش حاضر ابتـدااز آمار توصيفي شامل ميانگين و انحراف معيار و بعد از آنپيش فرض هاي تحليل واريانس و سپس از تحليل واريانسچند متغيره استفاده گرديد. در جدول شـماره 1 ميـانگين وانحراف معيار داده هاي پژوهش نشان داده شده است.
قبل از استفاده از آزمون پارامتريك تحليل واريـانسچندمتغيري، پيش فرض همگني واريانسها با آزمون لـونمورد بررسي قـرار گرفـت. براسـاس نتـايج، پـيش فـرضهمگني واريان سها در متغيرهاي مورد بررسي هر دو گـروهتأييد شد . اين آزمون براي هـيچ كـدام از متغيرهـا معنـا دار نبود. همچنين براي بررسي فرض همگني كوواريانسها ازآزمون باكس استفاده شـد و نتـايج نـشان داد كـه تفـاوتكوواريـانس هـا معنـادار نيـست و در نتيجـه پـيش فـرض همگني كوواريانس ها برقرار است.

نتايج نشان داد بين شـركتكننـدگان مـرد و زن درمتغير سلامت روان در دو گروه پرستاران بـا شـيفت متغيـر(912/0=χ2=0/987 ، p) و پرســتاران بــا شــيفت ثابــت
(219/0=χ2=4/424 ، p) تفاوت معنـاداري وجـود نـدارد.
بين شركتكنندگان مرد و زن در متغير شادابي و نـشاط دردو گــروه پرسـ ـتاران بـ ا شـ ـيفت متغيـ ر (288/0=p ، 95/11=2χ) و پرســتاران بــا شــيفت ثابــت (616/0=p ،
13/8=2χ) تفاوت معناداري وجـود نـدارد. همچنـين بـين شركتكنندگان مرد و زن در متغير شـادابي و نـشاط در دوگروه پرستاران با شيفت متغيـر (279/0=χ2=8/64 ، p) و پرسـتاران بـا شـيفت ثابـت (472=χ2=5/57 ، p) تفـاوت معناداري وجود ندارد. بين شـركتكننـدگان مـرد و زن درمتغير شادابي و نشاط در دو گروه پرستاران با شيفت متغيـر(100/0=χ2=21/05 ، p) و پرســتاران بــا شــيفت ثابــت
(907/0=χ2=2/12 ، p) تفاوت معناداري وجود ندارد.
بين شركتكنندگان با دامنـه سـني 22-34 و 35-
45 در متغيرهاي پژوهش در گروه پرستاران با شيفت ثابتو متغير تفـاوت معنـا داري از نظـر آمـاري مـشاهده نـشد.
همچنين بين شركتكنندگان در متغيرهاي پـژوهش در دوگروه از نظر تأهل پرستاران با شيفت ثابت و متغير تفـاوتمعناداري مشاهده نشد.
همان طور كه در جدول شماره 3 ملاحظه مـيشـودسطوح معناداري همه آزمونها قابليـت اسـتفاده از تحليـلواريانس چندمتغيري (مانوا) را مجاز مي شمارند. اين نتـايج نشان ميدهد كه بين دو گروه پرستاران بـا شـيفت كـاريثابت و متغيـر حـداقل از نظـر يكـي از متغيرهـاي وابـسته تفاوت معنادار وجود دارد.
همانطور كه در جدول شماره 4 مشاهده مـي شـ ود در ابعاد محدوديت ايفاي نقش به دلايل عاطفي، انـرژي وشادابي و سلامت رواني بين دو گروه پرسـتاران بـا شـيفتكاري ثابت و متغير تفاوت معناداري وجـود داشـت. امـا درمؤلفه عملكرد اجتمـاعي بـين دو گـروه تفـاوت معنـاداريوجود نداشت.
جدول 1- آمارههاي توصيفي مؤلفههاي روانشناختي كيفيت زندگي مرتبط با سلامت (ميانگين و انحراف استاندارد) مربوط بـه پرسـتاران بـا شـيفتكاري ثابت و متغير
تعداد انحراف استاندارد ميانگين مؤلفه آزمودني ها
80
80 1/21
1/39 3/75
5/34 محدوديت ايفاي نقش به دلايل عاطفي شيفت ثابت
شيفت متغير
80
80 1/56
1/98 8/45
8/28 عملكرد اجتماعي شيفت ثابت
شيفت متغير
80
80 2/70
2/55 13/98
12/21 انرژي و شادابي شيفت ثابت
شيفت متغير
80
80 4/51
3/96 21/11
16/10 سلامت رواني شيفت ثابت
شيفت متغير

جدول 2- نتايج آزمون لون براي برقراري فرض شيب رگرسيون
p Df2 Df1 F متغيرها
0/278 158 1 1/04 محدوديت ايفاي نقش به دلايل عاطفي
0/121 158 1 2/91 عملكرد اجتماعي
0/326 158 1 0/970 انرژي و شادابي
0/665 158 1 0/188 سلامت رواني

جدول 3- نتايج آزمون تحليل واريانس چندمتغيري براي اثر اصلي متغير گروه بر متغيرهاي وابسته
p F ارزش نام آزمون
0/001 32/85 0/459 اثر پيلايي
0/001 32/85 0/541 لامبداي ويلكز
0/001 32/85 0/848 اثر هلتينگ
0/001 32/85 0/848 بزرگترين ريشه خطا

جدول 4- نتايج تحليل واريانس چندمتغيره پرستاران با هدف تعيين تفاوت بين دو گروه در ابعاد جسماني كيفيت زندگي مرتبط با سلامت
p F ميانگين مجذورات درجه آزادي مجموع مجذورات متغير وابسته منبع پراكندگي
0/001 78/44 119/02 1 119/02 محدوديت ايفاي نقش به دلايل عاطفي گروه
0/001 17/16 126/02 1 126/02 شادابي و نشاط
0/556 0/331 1/05 1 1/05 عملكرداجتماعي
0/002 55/69 1005/01 1 1005/01 سلامت روان

بحث

نتايج پژوهش حاضر نشان داد كه محدوديت ايفـاينقش به دلايل عاطفي، شادابي و نشاط و سلامت روان دربين پرستاران با شيفت كاري ثابت و متغير تفاوت معناداري وجود دارد . اما عملكرد اجتماعي در اين دو گروه پرسـتارانبا شيفت ثابت و متغير معنادار نبود. بدين ترتيب پرسـتارانبا شيفت كاري ثابت از شادابي و نـشاط و سـلامت روانـي بيشتري برخوردار بودند اما محـدوديت كمتـري در ايفـاينقش به دلايل عاطفي داشتند. شواهد قابـل قبـولي وجـوددارد كه پرستاران ش يفت كاري متغير سـلامتي ك متـري را
۵۴
نسبت به پرستاران با شيفت كاري ثابت و روزانه دارنـد. در مطالعات زيادي تأثير شيفت هاي در گـردش ( شـيفتهـ اي متغير) بر جسم و روان پرسـتاران بررسـي شـده اسـت. در مطالعهاي با عنوان بهداشت كار و شيفتهاي كاري نتـايجنشان داد كه افراد شب كار يا كـساني كـه شـيفت كـارينامنظم دارند، براي برنامهريزي كارهايـشان دچـار مـشكلهستند و نمـي تواننـد توقعـات فرزنـد و همـسر را بـرآوردهسازند. همچنين احساس تسلط نداشتن بر زنـدگي در بـينمردان شاغل در شغل هـاي شـبانه بيـشتر اسـت كـه ايـن احساس باعث افزايش تنشهاي رواني و آن هم در نهايت منجر به گرايش به عادتهاي بد مثل سيگار مي شود (11). نتايج مطالعه باقري و همكاران نيـز نـشان داد كـهپرستاران شيفت در گردش اگرچه نسبت به پرستاران شـبكار كيفيت زندگي بالاتري دارند، اما در مقايسه بـا پرسـنلصبح كا ر، ميانگين نمره كمتري كسب مي كننـد ، كـه ايـنيافتههاي مطالعه ما را نيز تصديق مي كند (12). با توجه بهاين كه باقري و همكاران در مطالعه خود نشان دادنـد كـههرچه كيفيت خواب كمتر شود، ابعاد مختلف كيفيت زندگينيز در پرستاران كمتر مي شـود، شـايد علـت بـالاتر بـودنكيفيت زندگي پرستاران روزكار ثابت، كيفيت خـواب بهتـرآن ان باش د (12). همچن ين، Newey و همك اران ني ز گزارش كردند كه پرستاران شيفت كار متغير استرسهـ اي جسمي، عاطفي و همچنين مشكلات خانوادگي و اجتماعيبيشتري نسبت به كاركنان شيفتهاي ديگر به ويژه روزكارثابــت دارنــد (13). Muecke و همكــاران بــا بررســينوبتهاي كاري كاركنان پرستاري دريافتند كه نوبـت كـاردر گردش باعث ايجاد اثرات مضر جـسماني بـرروي آنـانمخصوصاً در سنين بالاي 40 سـال مـي گـردد و از طريـقبررسي و شناسـايي اخـتلالات خـواب در افـراد مـي تـوانبلافاصله مـداخلات درمـاني مناسـب و مـؤثر را در جهـتكاهش و يا رفع آن به كار گرفت (14).
مي توان گفت شيفتهاي مختلف كاري به خصوص ش يفت ش ب باع ث اخ تلال در ري تم خ واب و بي داري پرستاران شده و در كنـار سـاير مـوارد ماننـد محـيط كـارپراسترس و كار با بيماران بدحال و ساعات كار طـولاني و خستگي مفرط و … مي توانـد كيفيـت زنـدگي پرسـتاران راتهديد كند (15). هرچند كـه امـروزه نوبـت كـاري امـريضروري است اما براي آنهايي كه مـشغول بـه ايـن نـوعكارها هستند ضررهايي را به دنبال دارنـد. افـرادي كـه درنوبتهاي عصر و شب كار مي كنند بيشتر از روزكاران دچارامراض مختلف مي شوند زيرا ساعات كار غيرمعمول آن بـرريتم فيزيولوژيكي شان و جسم و روان آنها اثر مي گـذارد .
به نظر مي رسد كه عهدهدار بودن چندين نقـش در زنـدگيپرستاران (همسر، فرزند، مادر يا پدر و پرستار) با توجـه بـهدرگيريهاي جسمي و عاطفي اين حرفـه، ابعـاد جـسمانيكيفيت زندگي پرستاران را تحت تأثير قرار مي دهد. چرا كهخستگي، درد، بي خوابي و … همگي متعاقـب كـار سـنگينپرستاري قابل پيشبيني است (16). كار كردن ط ي ساعاتخواب طب يعي منجر به عملكرد ضع يفتـر شـغل و افـزايش تناوب خستگ ي مفرط در شب مي شود. اندازهگيري عمل كرد
۵۵
شــغل در يــك دوره 24 ســاعته نــشان داد كــه زمــان واكنش دهي در شب افزايش يافته و حسابگري مغز كاهش مي يابد. كاهش د يده شده در اين عمل كرد همانند افـراد بـامصرف ال كل متوسط بود. يك مطالعه در انگليس نشان دادكه رز يدنتهايي كه دچار كمبـود خـواب هـستند، توانـايي كمتري را در حسابگري دارند . تناوب اشتباهات ك وچـك در زمينه بيمارستاني در شيفت سوم شب بيـ شتر اسـت كـ ه در زمانهاي نزديك به تعويض ش يفت، اين مقدار به حـداكثر خود مي رسد. پرستاراني كه ش يفت چرخش ي دارند، بيشتر بهوسيله ناظران به عنوان پرستاراني با كـارآيي كـ م گـزارشمي شوند. ناظران پرستاران بـا شـيفت كـاري متغ يـ ر را بـهعنوان افرادي بـا عمل كـ رد كـاري پـايين، انگ يـ زه كمتـر ومراقبتهاي بي دقتتر نسبت به كارمندان با شـيفت ثابـت درجهبندي ميكنند. اثرات روانشناسي ش يفت كاري مم كن است منجر به نگرش منفي يا افسرده نسبت به كـ ار شـود. در بررس يهايي كه برروي اثرات محروميت از خـواب روي عملكرد پرستاران انجام شد دكانسون و همكارانش گزارشكردهاند كه فعال يت پزش كان در طول دورههاي بلنـد كـاري به خصوص در شب كمتر قابل اعتماد است (17).
شب كاري عوارض فيزيولوژيكي قابل توجهي به دنبال دارد. مهمترين اين عوارض، به هم خـوردن نظـم بيولوژيـكبدن است. زيرا با كار كردن مداوم در شيفتهاي دوم يا سـوم شبانهروز، نظم خوردن و خواب دچار اخـتلال مـي شـود و بـههمـين دليـل ايـن افـراد مبـتلا بـه نـاراحتي هـاي گوارشـي،بي اشتهايي و اشكال در خواب و در نتيجه افـزايش درد بـدنيمي گردند. كاركنان شب كار 9 برابـر كاركنـان روز كـار دچـاربيماري و درد بدني مي گردند. با ايـن حـال، كاركنـان تـرجيحمي دهند كه در نوبت ثابت شبانه كـار كننـد و در نوبـتهـ اي چرخشي كار نكنند؛ زيرا آنان معتقدند كـه مـي تواننـد آهنـگفيزيولوژيك بدن را با ساعت نوبت كاري خود منطبق سـازند.
به علاوه، اضافه كاري مي توانـد حالـت افـسردگي جـسمي وهيجاني ايجاد كند كه شامل احساس نااميدي، خستگي مزمنو كم شدن انرژي و در نتيجه درد بدني ميباشد (18).
در تبيين اين امر مي توان گفت كار در نوبتهاي متغير و چرخشي علاوه بر عوارض ذهني و رواني آثار فيزيولـوژيكي و جسماني را هم به دنبال دارد. پرسـتاراني كـه نوبـت كـاريآنها از روزانه به شبانه تغيير مي يابند، تقريباً حدود يك هفتـهطول مي كشد تا بتوانند با وضعيت جديد خود را سازگار نمايند. يافته ها نشان ميدهند كه چرخش نوبت كاري بايستي بيش از
عوارض ناشي از شيفتهاي در گردش بكاهنـد بـه عـلاوهكاهش ساعت كاري پرستاران و اجتنـاب از اضـافه كـارياجباري به خصوص در پرستاراني كه سـابقه كـار بيـشتريدارند مي تواند از فرسـودگي شـغلي پيـشگيري كـرده و درنهايت سطح كيفيت مراقبت را ارتقاء دهد.
نت ايج اي ن پ ژوهش مبتنـي ب ر پرسـشنام ه هـاي خودگزارش دهي بوده است و ممكـن اسـت سـودار باشـند.
همچنين مطالعه حاضر در پرستاران شهر تبريز انجام شـدهاست كه ايـن مـوارد از محـدوديتهـ اي پـژوهش حاضـر محسوب مي شوند.

تشكر و قدرداني

بدينوسيله از كليه كساني كه در انجام اين پـژوهش مـاراياري نمودند تقدير و قدرداني ميشود. يك هفته و شايد پس از سه الي چهار هفته، آن هم در جهتچرخش عقرب ههاي ساعت صورت گيرد. كاركناني كه چرخشنوبت كاري آنان به طور هفتگي صورت مي گيرد دچار حوادثكاري بيشتر، بازدهي كمتر و مـشكلاتي از قبيـل بـي خـوابي،اختلال گوارشي، خستگي رواني، بيماري هاي جسماني- رواني و افسردگي مي شوند. علي رغم تمام اين شواهد، هنوز بسيارياز كاركنان چرخش نوبت كاري آنـان بـه طـور هفتگـي و بـر خلاف چـرخش عقربـه سـاعت صـورت مـي گيـرد . اولـين وشايعترين شكايت ناشي از نوبت كاري در تمام دنيا مشكلاتجسماني است (15).

نتيجهگيري
مديران پرستاري بايد حتي المقدور شـيفت ثابـت رادر برنامه كاري پرسـتاران قـرار دهنـد تـا بلكـه بتواننـد از

منابع

– Hamaideh SH, Mrayyan MT, Mudallal R. Jordanian nurse’s job stressors and social support. Int Nurs Rev. 2008; 55(1): 40-7.
– Drake CL, Roehrs T. Richardson G. Shift work sleep disorder: Prevalence and consequences beyond that of symptomatic day workers. Sleep J. 2005; 28(19): 9-11.
– Hannhart B, Adam A, Chourthia H. Rotating shift work schedule on quality of life and sleep in shift workers. Williams & Wilkins, Inc. 2006; 17(6): 513-521.
– Ahmadi K, Fathi M. Examine The Underlying Factors That Affect Individual And Marital Communication. Journal Of Family Research. 2005; 3(1): 51-58.
– Madid S. Effects of night shift schedules nurses working in a priute hospital in south Africa. Unpublished master’s thsis. Department of human work sciences division of industrial ergonomics, luteal university of the technology, Sweden, 2003.
– Ohai da T, Kammal A, Sone T, Ishii T, Uchi yama M, Mi nowa M. Night -Shift Work Rel ated Problems in Young Femal e Nurses in Japan. J Occup Heal th. 2001; 43(3): 150-156.
۵۶
– Suzuki K, Ohida T, Kaneit a Y, Yokoyama E, Miyake T, Tanova C, Holtom B. Using job embeddedness factors to explain voluntary turnover in four European countries. The International Journal of Human Resource Management. 2008; 19(9): 1553-1568.
– Samaha E, Lal S, Samaha N, Wynahm J. Psychologi cal, li fest yle and copi ng cont ribut ors to chroni c fat igue in shift-worker nurses. Journal of Advanced Nursing. 2007; 59(3): 221-232.
– Nazar Pour S, Mehrabi Zade Honarmand M, Enayati S. Comparison of Mental Health Nurses In Different Work Shifts. Journal of Medical. 2007; 6(4): 432-438. (Persian)
– Montazeri A, Goshtasbi A, Vahdaninia M. The Short Form Health Survey (SF-36) translation and validation study of the Iranian version. Payesh. 2005; 5(1): 49-56. (Persian)
– Soleimany M. Nasiri Ziba F, Kermani A, Hosseini F . Comparison of Sleep Quality in Two Groups of Nurses With and Without Rotation Work Shift Hours. IJN. 2007; 20(49): 29-38.
– Bagheri H, Shahabi Zahra E, Hossein Alayi Nejhad F. Relationship between Sleep Quality and Quality Of Life. Hayat Quarterly. 2006; 12(4): 13-20. (Persian)
– Newey CA, Hood BM. Determinants of shift-work adjustment for nursing staff: the critical experience of partners. Journal of Professional Nursing. 2004; 20(3): 187-95. Available from : http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15211428.
– Muecke S. Effects of rotating night shifts: literature review. J Adv Nurs. 2005; 50(4): 433-9. Nov; 46(6):448-454.
– Weitzman ED. Reversal of sleep – waking cycle: effect on sleep stage pattern and certain neuro – endocrine rhythms. Trans Am Neuro Assoc. 1988; 93: 153-157.
– Arts SE, Kerkstra A, Zee J, Abu-Saad HH. Quality of working life and workload in home help services. Scandinavian Journal of Caring Sciences. 2010; 15(1): 12-24.
– Iglesias CP, Birks Y, Nelson EA. Quality of life of people with venous leg ulcers: a comparison of the discriminative and responsive characteristics of two generic and a disease specific instruments.
Qual Life Res. 2005; 14(7): 1705-18.
– Min-Chi Chiu, BS Mao-Jiun J, Wang, Chih-Wei Lu, Shung-Mei Pan, Masaharu K, Juhani I.
Evaluating work ability and quality of life for clinical nurses in Taiwan. 2007. P. 318-26.
۵٧
The comparison of component psychological quality of life in the work shifts fixed and shifts variable in nurses

Bayrami1 M (Ph.D) – Movahedi2 Y (MSc.) – Abhari3 A (MSc.).

Abstract
Introduction: Work shifts have many physiological and psychological consequences and can lead to a number of consequences for nurses. The present study carried out with the aim of comparison of psychological components of quality of life associated with health in nurses in fix and variable shifts.
Method: This was a comparative-cross sectional study. Participants in this study consisted of all nurses in Tabriz hospitals who were selected randomly and the sample size for each group were estimated as 80 participants. We used two demographic and psychological questionnaires.
Results: Collected data were analyzed through descriptive statistical methods, mean and standard deviation and inferential statistical methods. There are significant differences in mental health and the component of role playing limitation due to emotional, and Happiness (P<0.01); but there are not significant differences between two groups in social function (P>0.05).
Conclusion: Nurses with fixed work shifts reported better degrees of quality of life compared with nurses who work variable shifts.

Key words: Sleep, physiology, job, nurses

Received: 21 April 2014 Accepted: 23 September 2014

– Assistant Professor, Department of Psychology, Faculty of Tabriz, University of Tabriz, Tabriz, Iran
– Corresponding author: Ph.D Student of Cognitive Neuroscience, Department of Psychology, Faculty of
Psychology, Tabriz University of Psychology and Education of Sciences, Tabriz, Iran e-mail: [email protected]
– MA of Psychology, Department of Psychology, Faculty of Psychology, Tabriz University of Psychology and Education of Sciences, Tabriz, Iran
۵٨
00



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید