00

به نام خداوند جان و خرد
مجله آموزش پرستاري
فصلنامه علمي – پژوهشي انجمن علم ي پرستار ي ايران
دوره سوم – شماره 1 (پياپي 7) – بهار 1393

صاحب امتياز: انجمن علم ي پرستار ي ايران
مدير مسؤول و سردبير: دكتر فاطمه الحاني
مدي ر اجرايي: دكتر آذر طل
شماره پروانه انتشار وزارت ارشاد اسلامي: 4823/94 مورخ 20/2/91
شماره استاندارد بينالمللي: 2322-3812
شماره بين المللي نشريه الكترونيكي: 4428-2322 e-ISSN

شوراي نويسندگان (به ترتيب حروف الفبا):
دكتر محمد اسماعيل پور بندبني، استاديار دانشكده پرستاري و پيراپزشكي گيلان
دكتر فاطمه الحاني، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر منير انوشه، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر زهره پارسا يكتا، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر حميد پيروي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر محمدعلي چراغي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر محمدعلي حسيني، دانشيار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر سيده فاطمه حق دوست اسكويي، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر محمدرضا حيدري، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر ناهيد دهقان نيري، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر ناهيد رژه، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر سادات سيدباقر مداح، استاديار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر نعيمه سيدفاطمي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر آذر طل، دكتراي آموزش بهداشت و ارتقاي سلامت دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر عباس عبادي، دانشيار دانشكده پرستاري دانشگاه علوم پزشكي بقيهاﷲ
دكتر عباس عباسزاده، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
دكتر شهرزاد غياثونديان، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر علي فخرموحدي، استاديار دانشكده پرستاري و پيراپزشكي سمنان
دكتر مسعود فلاحي خشكناب، دانشيار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي
دكتر انوشيروان كاظم نژاد، استاد گروه آمار زيستي دانشگاه تربيت مدرس
دكتر عيسي محمدي، دانشيار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر ندا مهرداد، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي ايران
دكتر حسن ناوي پور، استاديار گروه پرستاري دانشگاه تربيت مدرس
دكتر عليرضا نيكبخت نصرآبادي، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجتبي ويسمرادي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجيده هروي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر فريده يغمايي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي

ويراستار انگليسي: دكتر مجتبي ويس مرادي – عليرضا قريب
ويراستار فارسي: دكتر فاطمه الحاني
حروفچيني و صفحهآرايي: فرشته حيدري
طرا ح جلد: اصغر سوراني
ناشر: انجمن علم ي پرستار ي ايران
نشاني: تهران – ميدان توحيد – دانشكده پرستاري و ماما يي تهران
كدپستي: 1419733171، صندوق پستي: 398/14195، تلفن و نمابر: 66592535
e-mail: info@jne.ir , Website: http://jne.ir

آموزش پرستاري دوره 3 شماره 1 (پياپي 7) بهار 1393، 79-71 بررسي فراواني افت تحصيلي و عوامل مؤثر بر آن از ديدگاه دانشجويان دانشكده پرستاري و ماما يي خرمآباد

سيده فاطمه قاسمي1، شيرين حسنوند2، فاطمه وليزاده3

چكيده

مقدمه: وظيفه اصلي دانشگاه تربيت نيروي انساني كارآمد و مؤثر است . اما هر سـاله تعـدادي از دانـشجويان بـه دلايـلمختلف دچار افت تحصيلي مي شوند. با توجه به پيامدهاي منفي افت تحصيلي دانشجويان علوم پزشكي بـراي جامعـه، بيمـاران،حرفه و دانشگاه، پژوهش حاضر با هدف تعيين فراواني افت تحصيلي و مقايسه عوامل مؤثر بر آن از ديدگاه دانشجويان با و بدون افت تحصيلي انجام شد.
روش: اين پـژوهش توصـيفي مقطعـي در نيمـسال دوم سـال تحـصيلي 1390-1391 روي 148 دانـشجوي دانـشكدهپرستاري مامايي خرم آباد به روش نمونه گيري در دسترس انجام شد. افت تحصيلي كاهش نمره استاندارد (z score) معدل ترم قبل نسبت به معدل دو ترم قبل به ميزان 2/0 و بيشتر در نظر گرفته شـد. ابـزار جمـعآوري اطلاعـات پرسـشنامهاي پژوهـشگرساخته بود كه شامل اطلاعات جمعيت شناختي و 52 سؤال در مورد عوامل مؤثر بر افت تحصيلي بود. سؤالات به صورت مقيـاسليكرت 5 نقطه اي از خيلي زياد تا خيلي كم، ميزان موافقت دانشجويان با عوامل مـؤثر بـر افـت تحـصيلي را بررسـي مـي كـرد .
پرسشنامه ها به روش خودگزارشي تكميل شد. تجزيه تحليل داده ها با آمار توصيفي،آزمون مجذور كاي و تي مستقل انجام شد.
يافتهها: 5/36% دانشجويان افت تحصيلي داشتند. مهم ترين علل افت تحصيلي از ديدگاه دانشجويان با افـت تحـصيليفوت يك فرد نزديك (25/1±13/4)، شيوه تدريس اساتيد (7/1±11/4)، زياد بودن واحدهاي درسي در هر ترم (95/0±89/3) و هم زمـاني ارايـه دروس عملـي و تئـوري (09/1±76/3) و از ديـدگاه دانـشجويان بـدون افـت تحـصيلي روش ارزيـابي اسـاتيد (36/1±03/4)، روش تدريس اساتيد (1/1±81/3)، زياد بودن واحدهاي درسي در هر ترم (09/1±76/3) و برنامهريزي آموزشـي
(14/1±76/3) گزارش شد. ديدگاه دانشجويان با و بدون افت تحصيلي از نظر عوامل مؤثر بر افـت تحـصيلي تفـاوت معنـا داري نداشت.
نتيجهگيري: بيش از يك سوم دانشجويان افت تحصيلي داشتند. اتخاذ تدابيري جهت شناسايي و حمايت دانشجويان درمعرض افت تحصيلي توسط اساتيد مشاور، تشويق و حمايت اساتيد جهت استفاده از شيوههاي با كارايي بيشتر جهـت تـدريس وارزشيابي دانشجو ، آموزش شيوههاي صحيح مطالعه و يادگيري به دانـشجويان و بـازنگري برنامـه آمـوزش پرسـتاري و مامـايي ضروري به نظر مي رسد.

كليد واژه ها: افت تحصيلي، علل، ديدگاه، دانشجويان پرستاري مامايي

تاريخ دريافت: 24/8/1392 تاريخ پذيرش: 23/1/1393

– مربي، عضو هيأت علمي دانشكده پرستاري و مامايي خرمآباد، دانشگاه علوم پزش كي لرستان، خرمآباد، ايران (نويسنده مسؤول)
ghasemi2211156@yahoo.com :پست الكترونيكي
– دانشجوي دكتراي پرستاري، دانشكده پرستاري و مامايي، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، تهران، ايران
– دانشجوي دكتراي پرستاري، دانشكده پرستاري و مامايي، دانشگاه علوم پزشكي اهواز، اهواز، ايران؛ مربي، عضو هيأت علمي دانشكده پرستاري و مامايي خرم آباد، دانشگاه علوم پزش كي لرستان، خرم آباد، ايران
مقدمه

تربيت نيروي انساني كارآمد و مؤثر از جمله وظايفاصلي دانشگا هها محسوب مـي گـردد (1). دانـشجويان بـهعنـوان سـرمايه هـ اي گرانقـدر و منـابع معنـوي جامعـه وآينـده سـازان كـشور، نيروهـاي برگزيـده از نظـر اسـتعداد، خلاقيت و پشتكار هستند (1و2).
ساليانه تعداد زيادي دانـشجو در رشـتههـ اي علـومپزشكي پذيرش و پس از طي دوره آموزشي فارغالتحـصيلمي شوند. امـا عـده اي از آنـان بـه دلايـل مختلـف ديرتـرفارغ التحصيل مي شوند و يا به علت افت تحصيلي از ادامـهتحصيل محروم و يا اخراج مي شوند (2). افت تحـصيلي يـاكـ اهش عملكـ رد تحـ صيلي دانـ شجويان از سـ طحي رضايت بخش به سطحي نامطلوب، يكي از مشكلات عمدهمراكز آموزش عالي كشور است (5-3)، كه نـه تنهـا يـكمشكل شخصي بلكه يك مشكل اجتماعي اساسـي اسـت (6) كه علاوه بر مسايل و مشكلاتي كه براي خود دانشجوايجاد مي كند، زيا نهاي فراواني را براي كشور در بر خواهدداشت (7).
در حقيقت افت تحصيلي يكي از مشكلاتي است كهمعمولاً نظا مهاي آموزش و پرورش جهاني با آن دست بـهگريبانند و آفتي است كه به محـصول آمـوزش و پـرورشكشورها لطمه مي زنـد و كـارايي و بـاروري نظـام هـا را بـانقصان روب ه رو مي سازد. گرچه علل افت تحصيلي با توجـهبه شرايط اجتماعي، اقتصادي و سياسي مي توانـد متفـاوتباشد، ولي در زمينههاي كلي اين علتها مـي تـوان وجـوهاشتراكي يافت (8).
مطالعات و پژوهشهاي متعدد حكايـت از آن دارنـدكه تنوعي از عوامل مي تواند به افت تحصيلي منجر شـود.
به طوري كه اعتياد بـه مـواد مخـدر، رفتارهـاي پرخطـر، عوامل شخصيتي، انگيزه و علاقه، احـساس رضـايتمندي، احساس تنهايي، انتظار موفقيت و شرايط خانواده بر ميـزانموفقيت تحصيلي در دانـشگاههـ ا تـأثير داشـته اسـت (9).
Tomas و همكاران نيز در مطالعه خود به عـواملي نظيـرفاكتورهاي رواني – آموزشي، تكاملي، خانوادگي، اقتـصادي،سـازماني و اجتمـاعي بـه عنـوان عوامـل دخيـل در افـت تحصيلي دانشجويان اشاره كردهاند (10). در مطالعهاي كـ ه توسط باكويي و همكارانش انجام گرديد از 152 دانشجوي مامـايي 5/10% در گـروه ضـع يف و داراي افـت تحـصيلي
٧٢
(ميانگين معدل مساوي يا كمتر از 14) قرار داشتند (2). در پــژوهش عاليخــاني و همكــاران روي 189 دانــشجوي پرستاري در دانـشگاه علـوم پزشـكي ارتـش ميـ زان افـتتحصيلي 9/16% گزارش شد (13).
نتايج مطالعـات حـاكي از ارتبـاط بـين مؤ لفـههـ اي تحصيلي و فردي دانشجويان با افت تحصيلي مي باشـد. از اين رو هر سيستم موظف اسـت كـه بـه كـاهش عملكـرددرسي فراگيران خود كه منجر به از دست رفتن هزينههاي جاري، بي انگيزگي و كاهش روحيه در فرد مي شـود توجـهنم وده و ب ا شناس ايي ويژگ يه اي ف ردي و تح صيلي دانشجويان و ساير عوامل مـؤثر بـه فر آينـد آمـوزش آنـاناهتمام ورزد (11). با شناخت عوامل مؤثر بر افت تحـصيليدانشجويان كه هوشمندترين افراد جامعه و آيندهسازان هـركشوري هستند، مي توان به منظور موفقيت دانـشجويان دركسب مهارتهاي علمي جهت دستيابي به رسالت دانشگاهبرنامهريزي صحيح نموده و به روند رشـد آموزشـي كمـكنمود (2). بـا توجـه بـه پيامـدهاي منفـي افـت تحـصيليدانشجويان گـروه پزشـكي بـر جامعـه، بيمـاران، حرفـه ودانشگاه ها (12)، و با توجه به نتـايج متفـاوت در مطالعـاتمختلف و نيز تأثير محيط پژوهش بر نتايج مطالعات در اينزمينه، مطالعه حاضر با هدف تعيين فراواني افت تحـصيلي در دانشجويان پرستاري و مامايي و مقايسه عوامل مؤثر برآن از ديدگاه دانشجويان با و بدون افـت تحـصيلي انجـام شد.

روش مطالعه

پ ژوهش حاضـر ي ك مطالع ه توص يفي مقطع ي مي باشد كه روي دانشجويان پرستاري و مامـايي دانـشكدهپرستاري خرمآباد در نيمسال دوم سـال تحـصيلي 1390-1391 انجام شد. شرط ورود به مطالعه گذراندن حـداقل دوترم از دوره تحصيلي و تمايل به شـركت در مطالعـه بـود.
دانشجويان ترم اول و دوم (به دليل عدم امكان تـشخيصافت تحصيلي) از مطالعه خارج شدند. روش نمونهگيري بـهصــورت در دســترس بــود. جهــت نمونــ هگيــري كمــك پژوهشگران بعد از ورود به كلاس گرو ههاي قابل ورود بـهمطالعه (ترم 3 به بالا) و ارايـه توضـيحات كـافي در مـوردهدف مطالعه و ملاحظات اخلاقي پرسـشنامه هـا را توزيـع ميكردند و به دانشجويان فرصت داده ميشد تا در صورتتمايــل پرســشنامه را تكميــل و عــودت دهنــد. تعــداد دانشجويان در گروه هاي واجد شرايط ورود به مطالعه 203 نفر (145 نفر پرستاري و 58 نفر مامايي) بـود . كـه از ايـنتعداد 148 نفر در مطالعه شركت كردنـد. ميـزان مـشاركت73% بود.
در اين مطالعه افت تحص يلي به صورت افـت نمـرهاستاندارد (Z score) معـدل تـرم قبـل نـسبت بـه نمـرهاستاندارد معدل دو ترم قبل به ميزان 2/0 و بيـشتر تعريـفشد. Z score يا نمره استاندارد شده زماني به كار مي رود كه بخواهيم دو يا چنـد مجموعـه داده كـه تحـت شـرايطمتفاوت به دست آمده و اندازهگيري شد هاند را بـا يكـديگرمقايسه نماييم . اين شاخص فاقد هرگونه مقياس يـا واحـداندازهگيري است لذا در مقام مقايسه كاربرد زيادي مي يابـد (14). زماني كه مي خواهيم وضـعيت تحـصيلي يـك تـرمدانشجو را با ترم قبل وي مقايـسه كنـيم اسـتفاده از نمـرهمعدل خام به تنهايي دقت لازم را ندارد؛ چرا كـه محتـوايدروس، اساتيد ، روش تـدريس و نحـوه ارزشـيابي آن هـا و ساير فاكتورهاي مـؤثر بـر نمـرات و معـدل هـا در دو تـرممتفاوت هست ند. بنابراين بهتر است كـه جايگـاه تحـصيلييك دانشجو را در بين هم وروديهاي خـود در يـك تـرممشخص كرده سپس جايگاه وي در ترم قبلي نيـز در بـينهم دوره اي هاي وي تعيـين و بـا هـم مقايـسه گـردد . Z score به اين صورت محاسبه مـي شـود كـه معـدل هـردانشجو را منهاي ميانگين معدلهاي كليه دانشجويان هـمورودي اش كـرده و بـر انحـراف معيـار معـ دلهـاي كليـه دانشجويان همـان ورودي تقـسيم مـي كنـيم . Z score منفي نشان مي دهـد معـدل دانـشجو از حـد متوسـط هـمورودي هاي خود در آن ترم كمتر است و Z score مثبت نــشان مــي دهــد معــدل دانــشجو از حــد متوســط هــمورودي هايش بيشتر است. اگر مقدار Z score از يك ترم به ترم ديگر بيشتر شود نشان دهنده پيـشرفت تحـصيلي وچنانچه كمتر شود نـشانگر افـت تحـصيلي اسـت. در ايـنمطالعه به منظـور جمـعآوري اطلاعـات در ابتـدا م يـانگين معدل ترم قبل (نيمسال اول سال تحـصيلي 1390-1391) و دو ترم قبل (نيمسال دوم سال تحـصيلي 1389-1390) دانشجويان توسـط دو نفـر از همكـاران واحـد آمـوزش، ازكارنامه هاي موجـود در با ي گـاني آن واحـد اسـتخراج و Z score يا نمره استاندارد براي هر يـك از دانـشجويان بـااستفاده از فرمول ذيل محاسبه شد.
٧٣
ميانگين معدل دانشجويان كلاس- معدل دانشجو Z score = انحراف معيار معدل هاي كليه دانشجويان كلاس

ابزار جم عآوري اطلاعات پرسشنامه محقـق سـاختهمتشكل از دو بخـش بـود . بخـش اول اطلاعـات فـردي ، خانوادگي و تحصيلي را بررسي مي كـرد كـه شـامل سـن،جنس، رشته تحصيلي، وضعيت تأهل، دوره تحصيلي ، ترم، معدل ديپلم و دوره پـيش دانـشگاهي، سـال اخـذ ديـپلم، سهميه قبولي، وضعيت مسكن و داشتن شغل بـود . بخـشدوم ابزار جمعآوري اطلاعات پرسـشنامه عوامـل مـؤثر بـرافت تحصيلي دانشجويان شامل 52 سؤال در 4 بخش بود:
عوامل آموزشي قبل از ورود به دانشگاه (5 سؤال)، عوامـلآموزشي پس از ورود به دانشگاه (27 سؤال)، عوامل روانـي (16 س ؤال)، و عوام ل اقت صادي- اجتم اعي (4 س ؤال).
سؤالات به صورت مقياس ليكرت 5 نقط هاي از خيلي زيـادتا خيلي كم، ميزان موافقـت واحـدهاي مـورد پـژوهش بـاعوامل مؤثر بر افت تحصيلي را مورد سـؤال قـرار مـي داد. پرسشنامه براساس مطالعات كتابخانهاي، مقالات اينترنتـي و مطالعات انجام شده در ايـن زمينـه (6،3،2،1، 13،11،7) تهيه و تنظيم شد. براي روايـي پرسـشنامه از روش اعتبـارمحتوي به صورت كيفي استفاده شد. بدين صـورت كـه از 10 نفر از متخصصين درخواست شد پس از مطالعـه دقيـ ق ابزار، د يدگاههاي اصلاح ي خـود را بـه صـورت مبـسوط وكتبي ارا يه نما يند. تأكيد شد كـ ه در ارز يـابي كي فـي روايـي محتوا رعا يـ ت دسـتور زبـان، اسـتفاده از كلمـات مناسـب،اهميت آيت مها، قرارگ يري آيتمها در جـا ي مناسـب خـود را مــورد توجــه قــرار دهنــد. پــس از جمــ ع آوري ارزيــابي متخصصين، با مشاوره بـا اعـضاي تـيم تحقيـق، تغييـراتلازمه در ابزار اعمال شـد. پايـايي ابـزا ر بـا انجـام آزمـونمقدماتي و دادن پرسشنامه بـه 15 نفـر از دانـشجويان بـهروش همبستگي دروني و استفاده از ضريب آلفاي كرونباخ (93/0=α) مـورد تأييـد قـرار گرفـت. اجـراي پـژوهش در هفتههاي آخر تـرم تحـصيلي و قبـل از شـروع امتحانـات انجام شد. جمعآوري اطلاعات در تمـام مـوارد در سـاعات قبل از ظهر بود. به تمـامي دانـشجويان 20 تـا 30 دقيقـهفرصت جهت تكميل و عودت پرسشنامه داده مـي شـد . بـاتوجه به شناسايي قبلي دانشجويان با افت تحصيلي توسـطكارشناسان آموزش پرسشنامههـ اي آن هـا جـداي از گـروهبدون افت تحصيلي جمعآوري مي شد. پرسشنامههـ ا بـدوننام بوده و به واحـدهاي مـورد پـژوهش توضـيح داده شـدشركت در پژوهش اختياري بوده و اطلاعات آن ها محرمانه خواهد ماند.
جهت تجزيه تحليل داد ه هاي جمع آوري شـده ميـزانموافقت شركتكنندگان با هر يك از عوامـل مـؤثر در افـتتحصيلي طيف ليكـرت از خيلـي كـم=1 تـا خيلـي زيـاد=5 نمرهگذاري شد و ميانگين نمرات بـراي بررسـي هـر عامـلمحاسبه شد . اطلاعات جمعآوري شده پس از بررسي و تأييد نرمال بودن دادههاي مربوط به عوامل مؤثر بر افت تحصيلياز ديدگاه شركت كنندگان با آزمون كول مـ وگروف اسـميرنوف(924/0=p=0/360 ، z) به كمك نرمافزار آمـاريSPSS v.18 و با استفاده از آزمون هـاي آمـار توصـيفي (فراوانـي ، درصد، ميانگين و انحراف معيار)،آزمون كاي دو، تست دقيـقفيشر و آزمون تي مستقل تجزيه تحليل شد. سطح معنـا داري كمتر از 05/0 در نظر گرفته شـد. در ايـن مطالعـه داده هـاي گمشده بسيار كم و در مواردي كه احياناً مـشاركت كننـدگانبه سؤالي پا سخ نداده بودند از حالت پـيش فـرض نـرمافـزار SPSS يعنـي ح ذف جفتـي (Pairwise Deletion) استفاده شد . در اين حالت پژوهشگر پرسـشنامههـا را حـذفنمي كند اما هنگامي كه قصد محاسبه آمارههاي هر متغيـ ر رادارد، فقط داده ها ي غيرگمشده را در نظر م يگيرد.

يافتهها

به طور كلي 54 نفر از دانـشجويان افـت تحـصيليداشتند. بر اين اسـاس دانـشجويان بـه دو گـروه بـا افـتتحــصيلي 54 نفــر(5/36%) و بــدون افــت تحــص يلي 94 نفر(5/63%) تقسيم شدند. از واحدهاي مـورد پـژوهش 92 نف ر(16/62%) دانـشجوي پرس تاري و 56 نف ر(84/37%) دانــشجوي مامــايي بودنــد. فراوانــي افــت تحــصيلي د ر دانشجويان پرستاري 46نفر(50%) و در دانشجويان مامايي 8 نفر (3/14%) بود. كه تفاوت معناداري بين گروه ها وجـودداشت (0001/0<χ2=16/19 ، p).
از دانـ شجويان شـ ركتكننـ ده در مطالعـ ه 112 نفر(60/75%) زن و 36 نفر(40/24%) مرد بودنـد. فراوانـيافت تحصيلي در زنـان 38 نفـر(90/33%) و در مـردان 16 نفـر(40/44%) بـود كـه تفـاوت بـين آنهـا معنـادار نيـود (254/0=χ2=1/30 ، p).
٧۴
از دانــــشجويان شــــركت كننــــده در مطالعــــه 128نفر(50/86%) مجرد و 20 نفر (50/13%) متأهل بودنـد. فراوانــي افـ ت تحـ صيلي در دانـ شجويان مجـ رد 47 نفر(70/36%) و در متأهلين 7 نفر (35%) بود كه تفاوت بينآن ها معنادار نبود (88/0=χ2=0/02 ، p).
ســاير مشخــصات فــردي، خــانوادگي و تحــصيلي دانشجويان با و بدون افت تحصيلي در جداول شـماره 1 و 2 ارايه شده است. با توجه به جدول شماره 1 بين دو گـروه از نظر معدل ترم قبل (0001/0<p)، تعداد اعضاي خانواده (02/0=p)، تع داد فرزن دان (04/0=p)، مي انگين س اعت حضور در واحـد فنـاوري اطلاعـات (02/0=p) و ميـانگينساعت اسـتفاده از كـامپيوتر (01/0=p) تفـاوت معنـا داري وجود داشت (جـدول شـماره 1). تفـاوت دو گـروه از نظـر داشـــتن فعاليـــت فرهنگـــي در دانـــشگاه (03/0=p) و يادداشت برداري حين تـدريس (001/0<p) نيـز معنـاداري بود (جدول شماره 2).
از بين عوامل آموزشي مؤثر در افت تحصيلي قبل ازورود به دانشگاه بيشترين ميانگين از ديدگاه دانشجويا ن بـاافــت تحــصيلي مربــوط بــه علاقمنــدي بــه رشــته (06/1±44/3) و از ديدگاه دانشجويان بدون افت تحصيليبومي گزيني در رشته تحصيلي (48/1±35/3) گزارش ش د.
اما تفاوت بين گروهها از اين نظر معنادار نشد.
از بين عوامل آموزشي مؤثر در افت تحصيلي بعـد ازورود به دانشگاه بيشترين ميانگين از ديدگاه دانشجويا ن بـا
اف ت تح صيلي مرب وط ب ه ش يوه ه اي ت دريس اس اتيد (7/1±11/4)، زياد بودن تعداد واحدهاي درسي در هر تـرم
(95/0±89/3) و هـ م زمـ اني دروس تئـ وري و عملـ ي
(09/1±76/3) و از ديدگاه دانشجويان بدون افت تحصيلي روش ارزيابي اساتيد (36/1±03/4)، روش تدريس اسـاتيد (1/1±81/3)، زياد بودن تعداد واحدهاي درسي در هر تـرم
(09/1±76/3) و برنامــه ريــزي آموزشــي (14/1±76/3) گزارش شدند. اما تفاوت گروه ها در اين زمينه معنادار نبود. مهم ترين عوامل روحي رواني مؤثر در افت تحصيلي در دانشجويان با افت تحصيلي فوت يكي از افـراد نزديـكخــانواده (25/1±13/4) و در دانــشجويان بــدون افــت تحــصيلي نگــرش منفــي نــسيت بــ ه آينــده شــغلي(43/1±59/3) گزارش شد . اما تفاوت گروه ها در اين زمينهمعنادار نبود.
نتايج مر بوط بـه مقايـسه عوامـل مـؤثر بـر افـتتحصيلي از ديدگاه دانشجويان با و بدون افت تحـصيلي نشان داد دو گروه از نظر هيچ يـك از عوامـل مـؤثر بـرافت تحصيلي تفاوت معناداري ندا شـتند (جـدول شـماره
.(3 مهم ترين عوامل اقتصادي اجتمـاعي مـؤثر در افـتتحصيلي در دانشجويان با افت تحصيلي وضعيت اقتصاد ي خانواده (82/1±3/3) و در دانشجويان بدون افت تحصيليوضعيت مسكن (زندگي در خوابگاه) (59/1±28/3) گزارش شد. اما تفاوت گروه ها در اين زمينه معنادار نبود.

جدول 1- ميانگين و انحراف معيار بعضي مشخصات فردي، خانوادگي و تحصيلي دانشجويان با و بدون افت تحصيلي
دانشجويان با افت تحصيلي بدون افت تحصيلي
متغيرهاي فردي و دموگرافيك (انحراف معيار) ميانگين (انحراف معيار) ميانگين p-value t سن (2/1)3/21 (4/2)9/21 45/1- 15/0
معدل ترم قبل (77/1)12/14 (56/1)9/15 79/7- 001/0<* معدل دو ترم قبل (24/1)22/15 (84/1)31/15 37/0- 74/0 معدل ديپلم (50/1)27/17 (64/1)47/17 71/0- 48/0 معدل پيش دانشگاهي (32/1)73/17 (64/1)59/17 51/0 61/0
-83307-1171679

تعداد اعضاي خانواده (40/2)5/7 (05/2)6/6 34/2 02/0* تعداد فرزندان (30/2)6/5 (80/1)84/4 04/2 04/0* رتبه تولد (40/2)02/4 (06/2)41/3 59/1 12/0 تماشاي تلويزيون (ساعت در روز) (46/1)77/1 (59/1)68/1 35/0 73/0 استفاده از موبايل (ساعت در روز) (23/2)54/2 (48/3)34/2 38/0 7/0
حضور در كتابخانه (ساعت در روز) (91/1)02/1 (04/1)91/1 62/0- 53/0
حضور در واحد فناوري اطلاعات (ساعت در روز) (44/1)30/1 (78/0)85/0 44/2 02/0 * استفاده از كامپيوتر (ساعت در روز) (84/1)91/1 (14/1)17/1 97/2 01/0*
مطالعه در روز (ساعت در روز) (20/2)70/2 (3)44/3 58/1 09/0

جدول 2- توزيع فراواني مطلق و نسبي مشخصات تحصيلي دانشجويان
متغيرهاي تحصيلي دانشجويان با افت تحصيلي بدون افت تحصيلي 2p-value χ
تعداد درصد تعداد درصد پرستاري 46 50 46 50
رشته تحصيلي 16/19 000/0<*
مامايي 8 3/14 48 7/85
روزانه 52 3/96 82 2/87
دوره تحصيلي 29/3 07/0
شبانه 2 7/3 12 8/12 منطقه يك 5 3/9 5 3/5
منطقه دو 26 1/48 40 6/42
سهميه قبولي 49/3 32/0
منطقه سه 20 37 47 50 ايثارگران 3 6/5 2 1/2
بله 38 4/70 64 8/68
علاقه به رشته 04/0 84/0
خير 16 6/29 29 2/31 مثبت 11 4/20 21 6/22
نگرش نسبت به آينده شغلي منفي 29 7/53 51 8/54 24/0 85/0
خنثي 14 9/25 21 6/22
در طول ترم 5 3/9 19 4/20
زمان آمادگي جهت امتحان 81/3 15/0 نزديك به زمان امتحانات 49 7/90 74 79/6 بله 24 4/44 67 72
يادداشت برداري حين تدريس 03/11 001/0<* خير 30 6/55 26 28
بله 5 3/9 8 6/8
فعاليت پژوهشي در دانشگاه 02/0 56/0 خير 49 7/90 85 4/91 بله 24 4/44 26 28
فعاليت فرهنگي در دانشگاه 14/41 03/0* خير 30 6/55 67 72
٧۵
جدول 3- مقايسه ديدگاه دانشجويان با و بدون افت تحصيلي در مورد حيطه هاي مختلف عوامل مؤثر بر افت تحصيلي
p-value t ( انحراف معيار) ميانگين عوامل مؤثر بر افت تحصيلي
0/71 0/37 14/59(13/55) دانشجويان با افت تحصيلي عوامل آموزشي قبل از ورود به دانشگاه
14/83(13/99) دانشجويان بدون افت تحصيلي 0/78 0/28 83/22(17/8) دانشجويان با افت تحصيلي عوامل آموزشي بعد از ورود به دانشگاه
84/18(21/18) دانشجويان بدون افت تحصيلي 0/97 0/04 48/7(22/4) دانشجويان با افت تحصيلي عوامل روحي و رواني
48/57(21/08) دانشجويان بدون افت تحصيلي 0/27 -1/1 10/94(4/37) دانشجويان با افت تحصيلي عوامل اقتصادي-اجتماعي
11/72 (3/94) دانشجويان بدون افت تحصيلي
بحث

در پژوهش حاضر بـيش از يـك سـوم دانـشجويانافت تحصيلي داشتند كه اين ميـزان نيمـي از دانـشجويانپرستاري و 3/14% از دانشجويان مامايي را شامل مي شـد .
نتايج ساير مطالعات انجام گرفته در زمينه افت تحصيلي دردانـشجويان گـروه پزشـكي اعـم از پزشـكي، پرسـتاري و پيراپزشكي حاكي از افت تحصيلي به ميزان متفاوت اسـت.
در مطالع هاي كـه جهـت تعيـين افـت تحـصيلي و عوامـلزمينه ساز آن در مورد دانشجويان پزشـكي اروميـه صـورتگرفت، درصد افت تحـصيلي در مقطـع علـوم پايـه 3/23، فيزيوپاتولوژي 7/0 و در مقطع بـاليني 5/26 گـزارش شـد (6). در مطالعه چنگيزي آشتياني و همكاران فراوانـي افـتتحصيلي در دانشجويان پزشـكي، پرسـتاري و پيراپزشـكي19% بود (3). ميزان افت تحـصيلي دانـشجويان پرسـتاريدان شكده پرس تاري ارت ش در مطالع ه اي توص يفي ب ين سال هاي 1380 تـا 1383، 9/16% گـزارش شـد (13). بـاتوجه به فراواني گزارش شده در مطالعات نـامبرده و سـايرمطالعات، به نظر مي رسد افت تحصيلي در مطالعـه حاضـربه ويژه در دانشجويان پرسـتاري بـيش از سـاير مطالعـاتياست كه تا به حال صورت گرفته اسـت. شـايد علـت ايـنتفاوت تعداد كم نمونـههـ ا در پـژوهش حاضـر و يـا يـكدستتر بودن نمون هها باشد. زيرا مطالعه حاضـر فقـط روي دانشجويان پرستاري مامايي انجام شده و ميـزان افـت بـهصورت جداگانه بـراي هـر گـروه گـزارش شـده اسـت درصورتي كـه در بيـشتر مطالعـات ديگـر دانـشجويان كليـهگروههاي علوم پزشكي با هم مورد بررسـي قـرار گرفتـه و آمار افت تحصيلي به صورت كلي (نه بـه تفكيـك رشـته) آورده ش ده اس ت. همچن ين ممك ن اس ت عل ت معي ارسختگيرانه و دقيق به كار گرفته شده در اين مطالعه جهت
٧۶
تعيين افت تحصيلي باشـد كـه باعـث افـزايش آمـار افـتتحصيلي در اين مطالعه شده است زيـرا در اكثـر مطالعـاتقبلي معدل زير 14 و يا افت معدل به ميزان 2 نمره معيـارافت تحصيلي در نظر گرفته شده اسـت كـه ايـن معيارهـا ساده و دقـت كمتـري دارنـد و باعـث كـاهش آمـار افـتتحصيلي در اين مطالعات شده است. براساس نتايج مطالعهمسايلي نظير بومي گزيني دانشجويان پرستاري مي تواند در اين زمينه مؤثر باشد . كه چگونگي تأثير آن در ايـن زمينـهنيازمند انجام پژوهشهـ اي بيـشتري مـي باشـد . همچنـينبرنامهريزيهاي دروس پرستاري مامايي نظيـر هـم زمـانيارايه در وس نظري و عملي و نيز طرح عرصـه كـه دروس تئوري را به جاي 8 ترم در 6 ترم فشرده كرده است باعـثسخت و سنگين شدن برنامه درسي دانشجويان پرستاري و افزايش افت تحصيلي در آنها شده اسـت. همچنـين ايـنمسأله مي تواند سبب افـزايش تـراكم كـار اسـاتيد و عـدماستفاده آنـان از شـيوه هـاي متنـوع روشهـاي تـدريس وارزشـيابي دانـشجو باشـد كـه از علـل مطـرح شـده افـت تحصيلي توسط دانشجويان ذكر شدهاند. در هر حـال ايـنآم ار ب الاي افـت تح صيلي بيـانگر وض عيت ن امطلوب دانشجويان در اين زمينه مي باشد كه خود مؤيـد آن اسـتكه مسؤولين دانشكده و دانشگاه و وزارت متبوع مي بايست بـه ايـن موضـوع توجـه بيـشتري نمـوده و بـه تحليـل و ريشه يابي علل آن بپردازند.
بررسي ارتباط بين مشخصههاي فردي – تحصيلي بـاافت تحـصيلي نـشان داد، افـت تحـصيلي در خـانوادههـ اي پرجمعيتتر و با تعداد فرزندان بيشتر شايعتر است كه ممكناست به علت كمتر فراهم بودن امكـان مطالعـه و تمركـز درچنين شرايطي باشد. از يافته هاي قابل توجـه پـژوهش عـدموجود تفاوت معنادار بين ميزان ساعات مطالعه گزارش شـدهتوسـط گـروه هـاي بـا و بـدون افـت تحـصيلي بـود. يعنـي
دانشجويان داراي افت تحصيلي براساس گـزارش خودشـانبه اندازه دانشجويان بدون افت تحصيلي مطالعه مي كنند امـانتيجه لازم را دريافت نمي كنند كه ممكن است به علت عدمبرنامهريـزي و رعايـت اصـول صـحيح مطالعـه و در نتيجـهيادگيري كمتر در گروه افت تحصيلي باشد كه ايـن موضـوعلزوم برگزاري كارگاه هايي براي دانشجويان در اين زمينـه را مطرح مي كند.
ميانگين ساعات حضور در واحد فنـاوري اطلاعـات وميانگين ساعات اسـتفاده از كـامپيوتر و انجـام فعاليـت هـايفرهنگي در دانشگاه در بين دانـشجويان بـا افـت تحـصيليبيشتر گزارش شـد كـه ممكـن اسـت علـت آن اسـتفاده از كامپيوتر و حضور در واحد فنـاوري اطلاعـات بـراي مقاصـدغيردرسي و علت فعاليتهاي فرهنگي فرار از مس ؤوليتهاي آموزشي توسط دانشجويان باشد كه خود جـاي تأمـل دارد و لازم است بر فعاليت دانـشجويان در ايـن زمينـههـ ا نظـارتبيشتري شده و حتي در صورت لزوم محدوديتهايي در ايـنزمينه براي دانشجوياني كه دچار افت تحصيلي هستند قايـلشد تا آنها بيشتر به تكاليف آموزشي خود بپردازنـد . فراوانـييادداشت برداري حين تدريس در دانشجويان با افت تحصيليبه طور معناداري كمتر بود كه اين نيز خود مـي توانـد نـشانهعدم تمركز و بي توجهي اين دانشجويان به تكاليف آموزشـيباشد. ساير مشخصات فردي دانشجويان بـا افـت تحـصيليارتباط معناداري نشان ندادند. در حـالي كـه نتـايج مطالعـاتمتعددي در تأييد يكديگر حاكي از ارتبـاط بـين مؤ لفـههـ اي تحصيلي و فردي دانشجويان نظير سن (5و13)، معدل ديپلم (1،3،5،13)، فاصله اخذ ديپلم تا دانـشگاه (3،5،6و7)، سـطحسواد والدين (3و5)، وضعيت تأهـل (13،11،7،5،3)، سـهميهقبــولي كنكــور (5،7،11،13)، علاقــه بــه رشــته (3و11) و وضعيت مسكن (7و11)، داشـتن شـغل جـانبي (5،7و13) بـاافت تحصيلي بوده است . شـايد دليـل كـسب چنـين نتـايجمغايري نسبت به ساير پژوهش ها مـسايلي نظيـر تفـاوت در محيط پژوهش، تعداد نمونه، روش نمونه گيري و كمتر بـودنرشتههاي مورد بررسي در پژوهش حاضـر نـسبت بـ ه سـايرمطالعات باشد.
ديدگاه دانشجويان با و بدون افت تحصيلي در مورداهميت علل افت تحصيلي تفاوت آماري معناداري نداشتند. صرفاً از بين عوامل آموزشي پـس از ورود بـه دانـشگاه، از نظ ر دان شجويان ب دون اف ـت تح صيلي در مقاي سه ب ا دانشجويان با افت تحصيلي، يادداشت برداري حين تدريسبه عنوان عامل مؤثري مطرح شده بود كه با نتايج مطالعـهب اكويي و همك اران هم سو ب ود. در پ ژوهش ب اكويي و همكاران دانشجويان به سه گروه ضعيف، متوسط و خـوبتقسيم شدند كه فراواني يادداشت برداري حـين تـدريس درگروه خوب و متوسـط بـه طـور معنـا داري بيـش تر از گـروهضعيف بود (2). اين نتيجـه بـر اهميـت يادداشـت بـرداري مطالب حين تدريس اشاره دارد.
از مزاياي مطالعه مي توان به پـرداختن بـه يكـي ازمهم ترين مشكلات آموزشـي و اسـتفاده از معيـار دقيـق وحـساس بـراي تـشخيص افـت تحـصيلي اشـاره كـرد. از محدوديت هاي مطالعه نيز مي توان تعداد كم نمونه و عـدماستفاده از روشهاي تصادفي جهـت نمونـهگيـري را ذكـركرد. همچنين در اين مطالعه علي رغم توضيح پژوهشگرانقبــل از تكميــل پرســشنامه در زمينــه محرمانــه مانــدناطلاعات شخصي دانشجويان و انتـشار نتـايج بـه صـورتكلي، احتمال عدم جواب صادقانه دانشجويان ناشي از عدماعتماد آن ها در محرمانه ماندن اطلاعـات وجـود دارد كـهجزء محدوديت هاي پژوهش مي باشد. لذا پيشنهاد مي شـودپـژوهش هـايي ب ا بـه كـارگيري رويك رد كيفـي و انج ام مصاحبههاي عميق جهت درك كامل علل افت تحصيلي و كسب نتايج دقيق تر در اين زمينه انجام شود.

نتيجهگيري

با توجه به فراوانـي بـالاي افـت تحـصيلي در ايـنمطالعه شناسايي و حمايت و هدايت صحيح دانشجويان در معرض خطـر افـت تحـصيلي ماننـد دانـشجوياني كـه درخانوادههاي پرجمع يت و با تعداد فرزند زياد زندگي مي كنند، آن ها كه حين تدريس اساتيد يادداشت بـرداري نمـي كننـد،دانشجوياني كه فعاليت هـاي غيرآموزشـي بيـشتري دارنـد توسط اساتيد مشاور ضروري است. همچنين لازم است بـابرگ زاري گارگ ا هه ايي جه ت آمـوزش برنام ه ريـزي و شيوههاي صحيح مطالعه و يادگيري مهارت دانشجويان دراين زمينه تقويـت شـود. تـشويق و حمايـت اسـاتيد بـراياستفاده از شيوههاي متنوع و كارآمـد تـدريس و ارزشـيابيدانشجو پيشنهاد مـي شـود . ضـمناً بررسـي كـارايي برنامـهآموزش پرستاري ، طرح عرصـه و هـم زمـاني ارايـه دروسعملي و تئوري و در صورت لزوم بازنگري آن هـا ضـروريبه نظر مي رسد.
2580912152888

تشكر و قدرداني
پژوهشگران بدين وسـيله مراتـب تـشكر و قـدردانيخود را از كليه دانشجويان و همكاران محترم واحد آموزشدانشكده پرستاري و مامايي خـرم آبـاد بـراي همكـاري در ارزنده شان در زمينه آمار ابراز مي نمايند. لازم به ذكر اسـتاين پژوهش حاصل بخشي از نتايج طرح پژوهشي مـصوبمعاونت تحقيقات و فناوري دانشگاه علوم پزشكي لرسـتا ن مي باشد كه بدين وسيله از ايشان براي حمايت مالي طـرح،
طـرح و آقـاي فـرزاد اب راهيمزاده جهـت راهنمـايي ه اي تقدير و تشكر به عمل مي آيد.
153180370454 منابع
– Hazavehei SMM, Fathei Y, Shamshirei M. [Study on the Causes of Students’ Academic probation in Hamadan University of Medical Sciences, 2001-2002]. Strides In Development of Medical Education. 2006; 3(1): 33-42. (Persian)
– Bakouei F, Kheirkhah F, Salmalian H, Omidvar Sh. [Effective Factors on Educational Status of Midwifery Students in Babol University of Medical Sciences Strides in Development of Medical Education]. Journal of Medical Education Development. 2010; 7(1): 44-50. (Persian)
– Changyzi Ashtyani S, Shamsi M, Ohamadbeygi A. [Frequency of education decline and some effective factor of students opinion in Arak Unversity of Medical Scienec 2009]. Arak Unversity of Medical Seienec. 2010; 1(42): 24-33. (Persian)
– Tagharrobi Z, Fakharian E, Mirhoseini F, Rasoulinejad A, Akbar H, Ameli H. [Survey of Educational Drop-out Indexes and its Related Factors in Alumni of Paramedical Faculty of Kashan Medical University]. Journal of Babol University of Medical Sciences. 2010; 76-89. (Persian) 5 – Khazaei M, Rezaei M, Khazaei S. [Survey of personal and edcational characters in unsuccess medical students in compare with success students]. Journal of Semnan University of Medical Sciences. 2008; 9(2): 87-92. (Persian)
– Gheibi Sh, Mohammad Loo R, Moosavi Vaezi SJ, Yekta Z, Pour Ali R, Kafili M. [Academic Failure and its Underlying Factors in Medical Students of Urmia University of Medical Sciences]. Strides In Development of Medical Education. 2010; 7(2): 141-146. (Persian)
– Dehbozorgi Gh.R, Mooseli HA. [A survey on dropout risk factors among medical students, Shiraz Medical University, 1999]. Journal of Babol University of Medical Sciences. 2003; 5(2): 74-78.
(Persian)
– Safavi A. [Dropout in United States of American and it’s reasons]. 1996; (7,8): 36-43. (Persian) 9 – Peterson J. A follow up study of one group an achievers and under achievers four years after high school graduation. Roper Review. 2000; 22(4): 217-24.
– Cabrera L, Tomas J, Alvarez PY, Gonzalez M. The problem of university dropout. Revista ELectrónica de Investigación y EValuación Educativa. 2006; 12(2): 171-203.
– Nazari R, Sharifnia SH. [Investigating the Causes of Nursing Student Drop Out]. Journal of Babol University of Medical Sciences. 2010; 12(Suppl.1): 90-94. (Persian)
– O’Neill LD, Wallstedt B, Eika B, Hartvigsen J. Factors associated with dropout in medical education: a literature review. Medical Education. 2011; 45: 440-454.
– Alikhani Sh, Markazi Moghaddam N, Zand Begleh M. [Evaluation of influencing factors of educational decline of nursing students of Army University of Medical Sciences between 1991 and 1994]. 2006; 4(2): 824-819. (Persian)
– Behbodian J. [Introductory Statistics and probability]. 24th ed. Mashhad: Imam Reza Publication
Co; 2005. P. 54-55. (Persian)
Frequency of academic failure and its associated factors from the viewpoint of students with and without academic failure in
the Faculty of Nursing and Midwifery, Khoramabad, Iran

Ghasemi1 F (MSc.) – Hasanvand2 S (MSc.) – Valizadeh3 F (MSc.).

Abstract
Introduction: Main task of universities is training efficient and effective human resources. Students annually experience academic failure due to different reasons. Because academic failure of medical students has negative impacts on the community, patients, profession and university, the present study aimed to determine the frequency of academic failure, and to compare its associated factors from the viewpoint of the students with and without academic failure.
Method: This descriptive cross sectional study was conducted during the second semester of 2011-2012 academic years on 148 nursing and midwifery students in Khorramabad Nursing and Midwifery Faculty using convenience sampling method. Academic failure was considered 0.2 and more decline in standard score (Z score) of the grade point average of the prior semester compare to the two previous semesters. The instrument was a researcher made questionnaire which included demographic information and 52 questions about influential factors on academic failure. Five point likert scale questions from very high to very low applied to examine the students’ agreement with the factors affecting academic failure. The Questionnaires were self-reporting. Descriptive statistics, Chi square test, and independent T test were used for data analysis.
Results: 36.5% of the students had academic failure. The most important reported factors of academic failure from the viewpoint of the students with academic failure were death of a close one (4.13±1.25), faculty members’ teaching method (4.11±1.7), high number of courses per semester (3.89±0.95), and delivery of theoretical and clinical courses at the same term (3.76±1.09). Those of the students without academic failure were faculty members’ evaluation methods (4.03±1.36), faculty members’ teaching method (3.81±1.1), high number of courses in each semester (3.76±1.09), and educational planning (3.76±1.14). There was no significant difference between the viewpoints of students with and without academic failure in the associated factors of academic failure.
Conclusion: More than one third of the students had academic failure. Applying some strategies are necessary such as identifying and supporting students at risk of academic failure by consultant faculty members, encourage and support faculty members to apply more effective teaching and evaluation methods, teach correct studying and learning methods to students, and revision in the nursing educational planning.

Key words: Academic failure, factors, viewpoint, nursing and midwifery students

Received: 15 November 2013 Accepted: 12 April 2014

– Corresponding author: Lecturer, Nursing and Midwifery Faculty, Lorestan University of Medical Sciences,
Khorramabad, Iran e-mail: ghasemi2211156@yahoo.com
– Ph.D Student in Nursing, Nursing and Midwifery Faculty, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran
– Ph.D Student in Nursing, Nursing and Midwifery Faculty, Ahwaz Jondi Shapour University on Medical Sciences, Ahwaz, Iran; Lecturer, Nursing and Midwifery Faculty, Lorestan University of Medical Sciences, Khorramabad, Iran
00



قیمت: تومان


پاسخ دهید